عرفان و ادب در عصر صفوی
عرفان و ادب در عصر صفوی تألیف احمد تمیمداری؛ این کتاب به بررسی پیشزمینههای شکلگیری مباحث عرفانی و حکمی دوران صفوی میپردازد و در خلال آن به معرفی آثار حکمی، عرفانی و ادبی عارفان و شاعران این دوره پرداخته شده است.
| عرفان و ادب در عصر صفوی | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | تمیمداری، احمد (نویسنده) |
| ناشر | حکمت |
| مکان نشر | تهران |
| سال نشر | 1373-1372ش |
| شابک | 978-964-244-022-1 |
| موضوع | عرفان در شعر، عرفان در ادبیات، تاریخ عرفان، ایران -- تاریخ -- صفویان، 907 - 1148ق |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 2 |
| کد کنگره | PIR ۳۷۴۸/ت۸ع۴ |
ساختار
کتاب در پنج فصل تنظیم شده است: فصل اول: دوران صفوی: اوضاع اجتماعی ایران در دورۀ صفوی؛ فصل دوم: عرفان اسلامی در دورۀ صفوی؛ فصل سوم: شعر و شاعران در دوران صفوی؛ فصل چهارم: غزل و غزلسرایان در دورۀ صفوی؛ فصل پنجم: عرفان در آثار حکیمان عصر صفوی.
گزارش کتاب
عصر صفوی از پرشکوهترین دورههای فرهنگی ایران است و زبان فارسی و فرهنگ ایران در این دوره از جایگاهی ویژه برخوردار است. در هیچ دورهای به اندازۀ این دوره شاعران بزرگ فارسیزبان به خارج از مرز و بوم ایران نرفتند و موجبات رواج فرهنگ ایرانی را فراهم نساختند. شعر فارسی در شبه قارۀ قدیم تا حدی اشاعه یافت که منشأ پیدایی سبک هندی یا به اصطلاح نگارنده سبک هندوایرانی شد که سبکی بینالمللی است و بیارتباط با سبک باروک و متافیزیکی اروپایی نیست.
در فصل اول، اوضاع اجتماعی ایران در دورۀ صفوی بررسی شده است. این فصل زمینههای تاریخی و اجتماعی شکلگیری جریانهای فکری و فرهنگی این عصر را تبیین میکند. فصل دوم به عرفان اسلامی در دورۀ صفوی اختصاص دارد و مباحثی چون مخالفان تصوف، مخالفت پادشاهان صفوی با تصوف، عرفان منهای تصوف رسمی، پیشینۀ صوفیان صفوی و فرقههای صوفیانه در این دوران را در بر میگیرد. نویسنده نشان میدهد که چگونه جریان تصوف در این دوره با چالشها و تحولات متعددی مواجه شد.
فصل سوم به شعر و شاعران در دوران صفوی میپردازد و شامل مباحثی درباره شیوۀ سخنوری و انواع شعر از جمله حماسههای تاریخی، حماسههای دینی، منظومههای داستانی، قصیدهسرایی و اثرهای حکمی و عرفانی است. فصل چهارم که مفصلترین بخش کتاب است، به غزل و غزلسرایان در دورۀ صفوی اختصاص دارد و شاعرانی چون بابافغانی، هلالی، وحشی بافقی، عرفی شیرازی، فیضی دکنی، نظیری نیشابوری، علینقی کمرهای، طالب آملی، حکیم شفایی، کلیم کاشانی، غنی کشمیری، صائب، واعظ قزوینی، سعید قصاب کاشانی، جویای تبریزی، بیدل دهلوی و حزین لاهیجی را معرفی و بررسی میکند.
در فصل پنجم، عرفان در آثار حکیمان عصر صفوی مورد تحلیل قرار گرفته است. در این فصل شخصیتهای برجستهای چون قاضی نورالله شوشتری، شیخ بهایی، میرمحمدباقر داماد، میرفندرسکی، صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، فیاض لاهیجی و فیض کاشانی معرفی شده و جنبههای عرفانی آثار آنان بررسی میشود. نویسنده معتقد است فلسفۀ جهانشمول صدرالدین شیرازی ربطی به سیاست فلان و بهمان نداشت؛ جهانبینی صدرایی از نوع صدوری است و نه از نوع حلولی و تناسخی، یعنی مانند ارتباط نور با خورشید است. ظهور شخصیتهای بزرگ دیگری همچون فیاض لاهیجی، فیض کاشانی، میرفندرسکی، میرداماد و حزین لاهیجی که هم تاریخنگار بود و هم سفرنامهنویس و هم فیلسوف و فقیه و شاعری توانا و هم بزرگترین تذکرهنویس این دوره، نشان میدهد که اگر سیاستمداران ایران و هند، آیین الهی اکبرشاه تیموری و فلسفۀ وحدت وجود صدرالدین شیرازی را تلفیق میکردند، اسلامی با صلح و ثبات جهانی اشاعه مییافت؛ اما افسوس که تفکیکگران از وسعت نظر پیشوایان بزرگ دینی محروم ماندند و موجب توقف پیشرفت مذهب شدند.
توسعۀ فرهنگی این دوران اقیانوس بزرگی بود که در هر زمینه میتوانست تلفیقها و پیوندهای مناسب پدید آورد. شعر و داستان و موسیقی عرفانی و الهی از نوعی که فیض کاشانی مطرح کرد، افزون بر بهکارگیری دیگر هنرها با تئوریهای علمی و فلسفی میتوانست عارف و هنرمند و شاعر و فیلسوف و فقیه و حکیم را با یکدیگر پیوند دهد؛ آنچنان که گروهی از علما و بزرگان به این پیوندها دست یافتهاند. کتاب حاضر تا حدودی امتیازات و برجستگیهای این دوره را نشان میدهد و تصویری جامع از تعامل و تبادل اندیشههای عرفانی، فلسفی و ادبی در عصر صفوی ارائه میکند. برای مثال، در بررسی شعر صائب تبریزی، نویسنده به جنبههای عرفانی و حکمی غزلیات او توجه ویژهای دارد و نشان میدهد که چگونه مفاهیم عمیق عرفانی در قالب تشبیهات و استعارات تازه و بدیع بیان شدهاند. همچنین در بخش مربوط به ملاصدرا، پیوند عمیق میان حکمت متعالیه و عرفان نظری مورد تأکید قرار گرفته است.[۱]
پانويس
منابع مقاله
پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات