صور خیال در شعر سبک اصفهانی
صور خیال در شعر سبک اصفهانی تألیف جلیل تجلیل (متولد ۱۳۱۳ش، پژوهشگر و استاد زبان و ادبیات فارسی)؛ این کتاب به بررسی شیوۀ شعری چند تن از شاعران بزرگ عصر صفوی میپردازد و ضمن کالبدشکافی کلامی، تجزیه و تحلیل بلاغی و تتبع در سبک شعری هر یک، روش گفتار آنان را در شکار معانی نایاب و ابتکار در عرصههای تصویری و انگارهای شرح میدهد.
| صور خیال در شعر سبک اصفهانی | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | تجلیل، جلیل (نویسنده) |
| ناشر | فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران |
| مکان نشر | تهران |
| سال نشر | 1386 |
| شابک | 978-964-8802-80-1 |
| موضوع | سبک هندی -- تاریخ و نقد صور خیال تاریخ و نقد شعر فارسی -- ایران -- اصفهان |
| زبان | فارسی |
| کد کنگره | PIR 3579/ت3 ص9 |
ساختار
کتاب شامل پیشگفتار و بخشهای مستقلی است که به ترتیب به امیرخسرو دهلوی، عرفی شیرازی، محتشم کاشانی، صائب تبریزی، بیدل دهلوی و هاتف اصفهانی اختصاص دارد.
گزارش کتاب
نویسنده در این کتاب، سبک اصفهانی (که بعدها به سبک هندی نیز شهرت یافت) را از اواخر قرن هشتم تا اواسط قرن دوازدهم هجری پیگیری میکند. این سبک از لحاظ اشتمال بر معانی دقیق و مضامین تازه، استعارات و کنایههای غریب و الفاظ و ترکیبات مخصوص، از سبکهای ادوار پیشین متمایز است. نویسنده این دوره را دورۀ مضمونسازی و معماگویی مینامد. یکی از ارزشهای سبک اصفهانی آن است که این شیوه زمانی آغاز شد که غالب شاعران، ممدوحی برای ستایش نداشتند و برای دل خویش یا پسند مردم شعر میگفتند.
نویسنده مختصات عمدۀ سبک اصفهانی را چنین برمیشمارد: نزدیکی زبان شعر به زبان محاوره، بهرهگیری از تمثیل، نکتهسنجی و مضمونآفرینی، پیچیدگی و ابهام، رعایت ایجاز، آرایشهای لفظی و معنوی، مبالغه و بهکاربردن صنعت اسلوب معادله.
در بخش مربوط به صائب تبریزی، نویسنده به ویژگی «حسآمیزی» در شعر او میپردازد. صائب اوصاف حسی را در تصویر معانی درمییابد و با دگردیسی حواس به یکدیگر از راه تعابیر، شعر خود را به اوج اعجاز میرساند. نویسنده تعابیری چون «سخن شسته»، «سخنتراش»، «سخن سرد» و «سخن تلخ» را که همگی اوصاف محسوس طبیعتاند، از راه تمثیل و استعاره بر قامت موزون سخن (که مفهومی معنوی و عقلی است) بریده و دوخته شده میداند و این را جز با تصرف شاعرانه در خواص موجودات طبیعی و توسع در حسآمیزی امکانناپذیر میخواند.
نویسنده در بخش بیدل دهلوی نیز به ویژگیهای سبکی این شاعر میپردازد. بیدل که از آبشخور کانون سبک هنری اصفهان شعرش تر و تازگی یافته، از چشمبندی خورشید در عجب است که چگونه با عریانی و بیکسوتی چشمها را میپوشاند و خیره میگرداند. نویسنده همچنین به تصویرهای متناقض و خلافآمد در شعر بیدل اشاره میکند که بیگانگی در عین آشنایی را به تصویر میکشد.
در بخشهای دیگر کتاب، علاوه بر بررسی سبک شعری هر یک از شاعران، گزیدهای از زندگی آنان نیز آورده شده است. نویسنده تشبیههای برگرفته از طبیعت و انتقال آنها به معانی، همراه با انواع تمثیلها و استعارهها در اشعار این شاعران را بازگو کرده و نشان میدهد که چگونه هر یک از این شاعران در عرصۀ تصویرآفرینی و مضمونپردازی سبکی مستقل و تأثیرگذار پدید آوردهاند.[۱]
پانويس
منابع مقاله
پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات