سیرجانی، علی بن حسن

علی بن حسن سیرجانی
نام کامل	ابوالحسن علی بن حسن بن علی سیرجانی
نام‌های دیگر	خواجه علی حسن سیرجانی، خواجه علی حسن کرمانی
نام پدر	حسن بن علی
ولادت	نامشخص (احتمالاً اوایل قرن پنجم هجری)
محل تولد	سیرجان، کرمان، ایران
محل زندگی	سیرجان، کرمان، سفرهای متعدد در ایران اسلامی
رحلت	حدود ۴۷۰ هجری قمری (به نقلی ۴۴۰ یا ۳۷۰)
مدفن	نصرآباد، سیرجان (در جوار شاه شجاع کرمانی)
فرزندان	حکیم (پسر)
خویشاوندان	ابومحمد علی بن محمد خطیب سیرجانی (نتیجه)
دین	اسلام
پیشه	عارف، صوفی، واعظ
اطلاعات علمی
اساتید	شیخ عمو (احمد بن محمد بن حمزه)
معاصرین	ابوسعید ابوالخیر، خواجه عبدالله انصاری، علی بن عثمان هجویری، ابوعلی دقاق، ابوالقاسم قشیری
برخی آثار	البیاض و السواد من خصائص حکم العباد فی نعت المرید و المراد، سراج الشریعة و منهاج الحقیقة

ابوالحسن علی بن حسن بن علی سیرجانی (متوفی حدود ۴۷۰ ق) معروف به خواجه علی حسن سیرجانی، از مشایخ برجسته تصوف در قرن پنجم هجری بود. او در سیرجان می‌زیست و در آنجا داروخانه و مریدان بسیار داشت. خواجه علی حسن مورد تکریم بزرگان صوفیه از جمله ابوسعید ابوالخیر، خواجه عبدالله انصاری و هجویری قرار گرفته است. مهم‌ترین اثر او کتاب «البیاض و السواد» است که طبقه‌بندی موضوعی اقوال، حکایات و اشعار مشاهیر صوفیه تا اواخر قرن چهارم هجری است و یکی از مهم‌ترین منابع دست اول تاریخ تصوف به شمار می‌رود. آرامگاه او در شهر سیرجان (منطقه نصرآباد، در جوار شاه شجاع کرمانی) همچنان زیارتگاه مشتاقان است.

ولادت و نسب

تاریخ دقیق تولد علی بن حسن سیرجانی مشخص نیست، اما به احتمال زیاد او در اوایل قرن پنجم هجری در شهر سیرجان (از شهرهای استان کرمان) متولد شده است. پدرش حسن بن علی بود و خاندان او تا سده‌های بعد در سیرجان موقعیت روحانی داشتند.

اساتید و سلسله طریقتی

سیرجانی در سلوک معنوی، مرید شیخ «عمو» (احمد بن محمد بن حمزه، متوفی ۳۳۱ قمری) بود و تا زمانی که استادش زنده بود، به کرسی ارشاد ننشست. سلسله مشایخ او از طریق شیخ عمو و شیخ ابوالعباس نهاوندی به جنید بغدادی و ابراهیم خواص می‌رسید. همچنین او خود را مرهون معنویت شاه شجاع کرمانی (عارف معروف متوفی ۲۸۸ ق) می‌دانست و بر سر تربیت او به اطعام فقرا می‌پرداخت.

ویژگی‌ها و فعالیت‌ها

خواجه علی حسن در سیرجان داروخانه و اوقاف بسیاری داشت و مریدان بسیار. او از مال دنیا گریزان نبود و به دلیل خوش‌خوراکی، گاه مورد سرزنش برخی صوفیان قرار می‌گرفت؛ اما خواجه عبدالله انصاری رفتارهای او را حاکی از بی‌توجهی به قبول و رد دیگران و ناظر به گرایش‌های ملامتی او دانسته است.

او اهل سیر و سیاحت بود و سفرهای نیکو داشت. در سفرهای خود با بسیاری از مشایخ زمان از جمله ابوسعید ابوالخیر، ابوعلی دقاق، ابوالقاسم قشیری، خواجه عبدالله انصاری و علی بن عثمان هجویری دیدار کرد. ابوسعید ابوالخیر در ضمن وصایای هنگام وفات خود از سیرجانی به عنوان یکی از سه بزرگ صوفیه زمان یاد کرده است.

وفات و آرامگاه

تاریخ وفات خواجه علی حسن سیرجانی به درستی مشخص نیست. اسماعیل پاشا بغدادی در هدیة العارفین وفات او را حدود سال ۴۷۰ قمری ذکر کرده است. برخی منابع دیگر سال ۴۴۰ قمری را ذکر کرده‌اند، و برخی او را از معاصران ابوسعید ابوالخیر (متوفی ۴۴۰ ق) دانسته و وفاتش را قبل از او می‌دانند.

او در سیرجان درگذشت و در کنار آرامگاه شاه شجاع کرمانی (در جوار رباط خود) به خاک سپرده شد. آرامگاه او در منطقه نصرآباد سیرجان (در سه کیلومتری غرب سیرجان، بر سر راه شیراز، در محله مکی‌آباد از سمت جاده معدن گل‌گهر) همچنان زیارتگاه مردم است.

آثار

البیاض و السواد

مهم‌ترین اثر سیرجانی، کتاب «البیاض و السواد من خصائص حکم العباد فی نعت المرید و المراد» است. این کتاب به زبان عربی نگاشته شده و در واقع طبقه‌بندی موضوعی اقوال، حکایات و اشعار مشاهیر و بزرگان صوفیه تا اواخر قرن چهارم هجری است. کتاب از هفتاد و سه باب تشکیل شده و بیش از سه هزار فقره از سخنان بزرگان قوم را در بر دارد. خواجه در ابتدای هر باب، آیه‌ای از قرآن و حدیثی از پیامبر(ص) که متناسب موضوع است می‌آورد و گاه تأویل و تفسیری از آنها به دست می‌دهد؛ سپس اقوال مشاهیر صوفیه ذکر می‌شود و در پایان هر باب ابیاتی از اشعار مورد علاقه صوفیه می‌آورد.

یکی از مهم‌ترین ابواب این کتاب، «باب معرفة تاریخ مشایخ» است که در آن هفتاد و هشت تن از مشایخ صوفیه بر اساس منطقه جغرافیایی محل فعالیتشان تقسیم‌بندی و معرفی شده‌اند. سیرجانی در این باب برای هر کدام از مشایخ یک یا دو لقب که فشرده ویژگی شخصیتی آن فرد است، آورده است. آخرین کسی که در این کتاب از او نقل قول شده، ابوعبدالرحمان سلمی (متوفی ۴۱۲ ق) است.

محسن پورمختار، مصحح این کتاب، درباره اهمیت آن می‌گوید: «کتاب البیاض و السواد اثر بی‌مانند خواجه علی حسن سیرگانی یکی از مهمترین آثار فرهنگ ایرانی در حوزه عرفان است. کتابی که همتای آن در طول تاریخ عصر اسلامی به ندرت ممکن است به دست آید. برای دستیابی به اندیشه‌های عارفان بزرگ ایران و اسلام هیچ سندی به خوبی این کتاب وجود ندارد.»

این کتاب که تا پیش از تصحیح محسن پورمختار ناشناخته بود، از منابع اصلی روزبهان بقلی در تألیف «شرح شطحیات» بوده است. ابن عربی نیز در «الفتوحات المکیه» از آن بهره برده است. کاشفی سبزواری در «فتوت‌نامه سلطانی» نیز ترجمه اقوالی را به نقل از «رساله سیرجانی» آورده است.

سراج الشریعة و منهاج الحقیقة

سیرجانی کتاب دیگری نیز داشته است به نام «سراج الشریعة و منهاج الحقیقة» که در آن بین احکام فقهی و مباحث تصوف را جمع کرده است. حاجی خلیفه در «کشف الظنون» از این کتاب نام برده است.

وصیت‌نامه

از سیرجانی وصیت‌نامه‌ای به جای مانده که در پایان نسخه‌ای از کتاب «البیاض و السواد» (نسخه کتابت شده در سال ۶۰۶ ق) ثبت شده است. در این وصیت‌نامه، او به پیروان خود توصیه می‌کند که دستشان از اسباب دنیا خالی باشد و قلبشان به آنچه در دست مردم است آرزومند نباشد، همواره در مخالفت با نفس بکوشند، با کوچک و بزرگ مهربان باشند، مراقب باشند که عملی را برای دیده مردم انجام ندهند، آثار و سیره سلف را بجویند و از آنها پیروی کنند و اوراد را در حضر و سفر حفظ نمایند.

منابع مقاله

• پورمختار، محسن، «سیرجانی، خواجه علی بن حسن»، دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۹۲ش.
• سیرجانی، علی بن حسن، البیاض و السواد من خصائص حکم العباد فی نعت المرید و المراد، تصحیح محسن پورمختار، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت ایرانیان، ۱۳۹۰ش لینک
• جهانگیری، محسن؛ پورمختار، محسن، «تاریخ مشایخ صوفیه در بیاض و سواد سیرجانی»، پژوهشهای ادبی، شماره ۳، بهار ۱۳۸۳، صص ۱۷-۲۸.
• مرکز پژوهشی دائرةالمعارف علوم عقلی اسلامی، فرهنگ أعلام علوم عقلی اسلامی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۲۵۹-۲۶۰
• مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی: سندی معتبر برای دستیابی به اندیشه‌های عارفان بزرگ ایران و اسلام (گفتگو با دکتر محسن پورمختار)

وابسته‌ها

• البياض و السواد من خصائص حکم العباد في نعت المريد و المراد
• سه رساله مفرد و هفت برآورده در تفسير و تأويل