مساوی حسینی، محسن بن علی
سید محسن بن علی بن عبدالرحمن مساوی حسینی (۱۳۲۳–۱۳۵۴ق) عالم دین و مؤسس مدرسه «دار العلوم الدینیه» در مکه مکرمه بود. او از نوادگان امام حسین(ع) و از عالمان شافعی و اشعری مسلک به شمار میرفت که در اندونزی متولد شد، در مکه تحصیل کرد و به تدریس و تألیف پرداخت. المساوی با وجود عمر کوتاه (۳۱ سال)، تألیفات متعددی از خود به جای گذاشت که برخی از آنها سالها در حوزههای علمیه حجاز و جنوب شرق آسیا تدریس میشده است.
| محسن بن علی مساوی | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | محسن بن علی بن عبدالرحمن المساوی |
| نامهای دیگر | سید محسن المساوی |
| نسب | باعلوی، حسینی، حضرمی، شافعی |
| نام پدر | علی بن عبدالرحمن المساوی |
| ولادت | ۱۸ محرم ۱۳۲۳ هجری قمری (۲۲ مارس ۱۹۰۵ میلادی) |
| محل تولد | فلمبان، سوماترا، اندونزی، اندونزی (هند شرقی هلند) |
| محل زندگی | مکه، حضرموت |
| رحلت | ۱۰ جمادی الثانی ۱۳۵۴ هجری قمری (۲۸ سپتامبر ۱۹۳۵ میلادی) |
| مدفن | قبرستان معلاة، مکه |
| خویشاوندان | عبدالرحمن بن علی المساوی (برادر) |
| دین | اسلام |
| مذهب | سنی (شافعی، اشعری) |
| پیشه | عالم دین، مدرس، نویسنده |
| اطلاعات علمی | |
| دانشگاه | المدرسة الصولتیة، مکه |
| علایق پژوهشی | فقه شافعی، اصول فقه، تفسیر، منطق، فرائض |
| اساتید |
|
| شاگردان |
|
| برخی آثار |
|
ولادت
سید محسن بن علی بن عبدالرحمن المساوی، در شب جمعه ۱۸ محرم سال ۱۳۲۳ هجری قمری (مطابق ۲۲ مارس ۱۹۰۵ میلادی) در شهر فلمبان، از شهرهای جنوبی جزیره سوماترا در اندونزی (ملیو) متولد شد.[۱][۲]
نسب
نسب وی از طرف پدر و مادر به امام حسین بن علی(ع) میرسد.[۳] او از خاندان باعلوی و از اهالی حضرموت بود.[۴]
خانواده
پدرش «علی بن عبدالرحمن مساوی» از حضرموت به اندونزی هجرت کرد تا علوم شرعی را در آن دیار نشر دهد. او در شهر جمبی ساکن شد و «جمعیة ثمرات الإخوان» را تأسیس کرد که چندین مدرسه دینی داشت. پدر سید محسن در ۴ شوال ۱۳۳۷ هجری قمری درگذشت.[۱] برادر او «عبدالرحمن بن علی المساوی» نیز از همراهان و شاگردان او در سفر به مکه بود.[۵]
تحصیلات
اندونزی
او مقدمات علوم را نزد پدرش فراگرفت. سپس در مدارس «نور الإسلام» و «سعادة الدارین» در شهر جمبی به تحصیل پرداخت.[۲] قرآن کریم را نزد قاری «حاج شمس الدین» حفظ کرد.[۵] پس از درگذشت پدر، به فلمبان بازگشت و در یک مدرسه دولتی ثبت نام کرد و علوم دینی را نزد «کیاهی الحاج عیدروس» فرا گرفت.[۲]
مکه و مدرسه صولتیه
در اواسط سال ۱۳۴۰ هجری قمری (۱۹۲۲ میلادی) به قصد حج و تحصیل، به همراه برادرش راهی مکه شد. پس از انجام مناسک حج، در آغاز سال ۱۳۴۱ هجری قمری در «المدرسة الصولتیة الهندیه» در محله باب مکه ثبت نام کرد. او در این مدرسه از محضر اساتید بزرگی بهره برد و در سال ۱۳۴۷ هجری قمری فارغالتحصیل شد.[۲][۱]
سفر به حضرموت
در سال ۱۳۴۸ هجری قمری (۱۹۲۹ میلادی) سفری سه ماهه به حضرموت، سرزمین اجدادی خود، داشت. در شهرهای سیئون و تَریم در مجالس درس علمای بزرگ حضور یافت و از دانش آنان بهره برد. حاصل این سفر، تألیف کتاب «الرحلة العلية إلى الديار الحضرمية» بود.[۲]
اساتید
در مکه
- حسن بن محمد المشاط (متوفی ۱۳۹۹ هجری قمری) – استاد اصلی او[۲]
- داود بن عبدالرحمن دهان
- عبدالله بن حسن الکوهجی
- حبیب الله بن ماآباء الشنقیطی (متوفی ۱۳۶۳ هجری قمری)
- مختار بن عثمان مخدوم
- محمود بن عبدالرحمن زهدی البنککی المکی
- محمد علی بن حسین المالکی (متوفی ۱۳۶۸ هجری قمری)
- خلیفه بن حمد النبهانی – او در علم هیئت و میقات از شاگردان وی بود[۲]
- عمر بن ابی بکر باجنید (مفتی شافعیان مکه)[۵]
- سعید بن محمد الخلیدی الیمانی[۵]
- عمر حمدان المحرسی (محدث حرمین شریفین)[۵]
- عبدالله بن محمد غازی[۵]
- عیدروس بن سالم البار
- علی بن فالح الظاهری المهنی
در مدینه
در سفرهای متعدد خود به مدینه منوره، از محضر علمای زیر استفاده کرد و از آنها اجازه روایت گرفت:[۶]
- عبدالباقی اللكنوی
- علی بن علی الحبشی
- عبدالرؤوف المصری
- عبدالقادر الشلبی
- سید زکی البرزنجی
- عالیه «امه الله» بنت عبدالغنی الدهلوی (زنی عالم و محدث)
تدریس
در مدرسه صولتیه
پس از بازگشت از حضرموت، به درخواست مسئولان مدرسه صولتیه، به تدریس در آنجا پرداخت. طلاب از ملیتها و مقاطع مختلف، به دلیل تقریر خوب و بیان روان او، در درسش حاضر میشدند.[۲]
در حرم مکی
در یکی از سفرهایش به مدینه، در حضور استادش عمر حمدان المحرسی، مسئله ای مطرح شد که دیگران در پاسخ آن درماندند، اما سید محسن پاسخی دقیق و متقن ارائه داد. همانجا بود که مشایخش، به ویژه عمر حمدان، به او دستور دادند که در مسجد الحرام به تدریس بپردازد. او نیز این دعوت را پذیرفت و به تدریس فقه، اصول، بلاغت، نحو و صرف در حرم مکی اشتغال یافت.[۶]
تأسیس دار العلوم الدینیه
در سال ۱۳۵۳ هجری قمری، سید محسن المساوی همراه با گروهی از علمای برجسته جاوهای، مدرسه دینی «دار العلوم الدینیه» را در مکه تأسیس کرد.[۷] این مدرسه در شعب علی (محلهای در مکه) قرار داشت. مراسم افتتاحیه در شب یکشنبه ۱۶ شوال ۱۳۵۳ هجری قمری برگزار شد و خود او در آن خطابهای شیوا ایراد کرد. در این مدرسه، بزرگترین علمای آن زمان به تدریس پرداختند که از جمله آنان «محمد علی بن حسین المالکی» به عنوان صدر المدرسین بود. طلاب بسیاری از سراسر جهان اسلام، به ویژه اندونزی و مالزی، در این مدرسه تحصیل کردند. کتابخانه غنی این مدرسه نیز توسط سید محسن تأسیس شد و او بسیاری از کتب نفیس را برای آن وقف کرد.[۷][۶]
ویژگیهای اخلاقی
در منابع، از سید محسن المساوی به عنوان شخصیتی بلند همت، با حافظهای قوی و اهل مطالعه و تحقیق یاد شده است. او به جمعآوری کتابهای نفیس علاقهمند بود و تلاش میکرد هر کتاب ارزشمندی را تهیه یا استنساخ کند.[۷] در توصیف اخلاقیات او آمده است که دارای هیبت بود، بسیار فکر میکرد و سر به زیر داشت، در برابر حق شدید بود، با ضعفا نرمخو و با طلاب علم مهربان بود و حتی از نظر مالی نیز آنان را یاری میرساند.[۶]
وفات
سید محسن المساوی، قبل از غروب آفتاب روز یکشنبه، ۱۰ جمادی الثانی ۱۳۵۴ هجری قمری (مطابق ۲۸ سپتامبر ۱۹۳۵ میلادی) در مکه درگذشت.[۴] نماز میت بر پیکر او صبح روز دوشنبه در مسجد الحرام اقامه شد و جمعیت بسیاری از علما، طلاب و عموم مردم در آن حضور یافتند. پیکر او در قبرستان «المعلاة» در «حوطة السادة» به خاک سپرده شد.[۷][۶]
شاگردان
از شاگردان برجسته او میتوان به افراد زیر اشاره کرد:[۷]
- محمد یاسین الفادانی – که اجازهنامه مفصلی از او دریافت کرد و آثارش را نیز تعلیق زد.
- زکریا بن عبدالله بیلاه
- محمد زین بن عبدالله باویان
- عبدالله مدنی الفلمبانی
- محمد علی بن عثمان الکتفانی
- عبدالرشید الفلمبانی
- عبدالحمید دمشق الفلمبانی
- سالم بن احمد بن جندان
آثار
آثار چاپ شده
- «النفحة الحسنیة» (یا «النفحة الحسنية») – شرح «التحفة السنية» در علم فرائض. بارها به چاپ رسیده است.
- «مدخل الوصول إلى علم الأصول» – مشتمل بر پرسش و پاسخ از کتاب الورقات و شروح آن. بارها به چاپ رسیده است.
- «نهج التيسير» – شرح «منظومة الزمزمي» در اصول تفسیر
- «جمع الثمر» – شرح «منظومة منازل القمر» تألیف استادش خلیفه بن حمد النبهانی
- «فیض الخبير و خلاصة التقرير» – حواشی بر «نهج التيسير» (این اثر شامل حواشی سید علوی مالکی و شیخ محمد یاسین فادانی نیز میباشد)
- «زبدة الصلوات على خير البريات»
- «النصوص الجوهرية» (یا «الفصوص الجوهرية») – در تعاریف منطقی
- «أدلة أهل السنة و الجماعة في دفع شبهات الفرق الضالة و المبتدعة»
- «الرحلة العلية إلى الديار الحضرمية» – گزارش سفر سه ماهه او به حضرموت
آثار چاپ نشده
- «الجدد» – شرح «منظومة الزبد» ابن رسلان در فقه شافعی (این اثر ناتمام ماند)
- ترجمهای به زبان جاوهایی از رساله «القول المضبوط في حكم النوط» تألیف سید ابی بکر شطا
- تقریراتی بر کتاب «غایة الوصول شرح لب الاصول» زکریا انصاری
پانویس
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ مرعشلی، یوسف عبدالرحمن، نثر الجواهر و الدرر، ج۲، ص۱۰۰۷
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ ۲٫۶ ۲٫۷ مالکی حسنی، علوی، فیض الخبیر، ص۴
- ↑ قبلة الدنیا، «السید محسن بن علی المساوى 1323-1354هـ»
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۵، ص۲۸۸
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ ۵٫۴ ۵٫۵ وجوه حجازية، «محسن المساوي»
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ ۶٫۳ ۶٫۴ مرعشلی، یوسف عبدالرحمن، نثر الجواهر و الدرر، ج۲، ص۱۰۰۸
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ ۷٫۴ مالکی حسنی، علوی، فیض الخبیر، ص۵
منابع
- مرعشلی، یوسف عبدالرحمن، نثر الجواهر و الدرر في علماء القرن الرابع عشر، ج2، بیروت: دار المعرفة، ۲۰۰۶م.
- مالکی حسنی، علوی، فیض الخبیر و خلاصة التقریر علي نهج التیسیر، قاهره: مطبعة الفجالة الجدیدة، ۱۹۶۰م.
- زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج5، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م
- وجوه حجازية: محسن المساوي
- قبلة الدنیا: السيد محسن بن علي المساوى 1323-1354هـ
- الرق المنشور: المساوي؛ محسن بن علي بن عبد الرحمن المساوي