زبان تاتی: توصیف گویش تاتی رودبار
| زبان تاتی: توصیف گویش تاتی رودبار | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | سبزعلیپور، جهاندوست (نویسنده) |
| ناشر | فرهنگ ایلیا |
| مکان نشر | رشت |
| سال نشر | 1389ش |
| چاپ | یکم |
| شابک | 978-964-190-98-6 |
| موضوع | تاتي
تاتي -- دستور زبان زبانهاي ايراني - گويشها |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | 2س22ت / 3242 PIR |
زبان تاتی: توصیف گویش تاتی رودبار تألیف جهاندوست سبزعلیپور، کتابی است در حوزه زبانشناسی ایرانی که به توصیف و تحلیل گویش تاتی رودبار از زبانهای ایرانی نو شمال غربی میپردازد. این کتاب که توسط انتشارات فرهنگ ایلیا در رشت منتشر شده، کوشیده است تا توصیفی مختصر و فشرده از اهم مسائل زبانی نظیر ساخت آوایی، واجشناسی، ساختواژی و مسائل نحوی این گویش را ارائه دهد.
ساختار
کتاب مشتمل بر سه فصل اصلی و پنج ضمیمه است.
فصل نخست به معرفی زبان تاتی و شهرستان رودبار و سپس بررسی ساخت آوایی شامل صامتها، مصوتها، فرآیندهای واجی و مقایسۀ آوایی با فارسی معیار میپردازد.
فصل دوم به ساختواژه در انواع اسم، صفت، قید، نقشنماها، اصوات و افعال اختصاص دارد.
فصل سوم ساخت نحوی در گروه اسمی، گروه قیدی، گروه فعلی و انواع جمله را بررسی میکند. در پنج ضمیمه نیز افعال مهم تاتی، واژگان تاتی، لغات تاتی رودباری و خلخالی و چند متن تاتی ارائه شده است.
گزارش کتاب
«زبان تاتی: توصیف گویش تاتی رودبار» اثر جهاندوست سبزعلیپور، پژوهشی است در زمینۀ یکی از زبانهای ایرانی نو شمال غربی که در مناطق مختلف ایران از جمله در شهرستان رودبار استان گیلان بدان تکلم میشود. تاتی از زبانهای ایرانی نو شمال غربی است که به دو دسته تقسیم شده است: تاتی شمالی که در جمهوری آذربایجان و داغستان و مناطق دیگر رواج دارد و تاتی جنوبی که مجموعهای از زبانهای تاتی است و در ایران فعلی متداول است.
نویسنده در آغاز کتاب به معرفی پراکندگی جغرافیایی گویشوران تاتی در ایران میپردازد. نقاطی از ایران که در حال حاضر به تاتی تکلم میکنند، عبارتند از: مناطقی در جنوب غرب قزوین (شامل گونههای تاکستانی، شالی، خیارجی، ابراهیمآبادی، سگزآبادی، دانسفانی، اسفروینی و خوزنینی) و اشتهارد؛ خلخال (شامل گونههای اسکستانی، اسبویی، دروی، کلوری، شالی، دیزی، کرینی، لردی، گیلوانی، کهلی، تارم دشتی و ... در بخش شاهرود و گونۀ کجلی و کرنقی در بخش خورشرستم)؛ خویین در ۶۰ کیلومتری جنوب غربی زنجان و تارم علیا (شامل گونههای نوکیانی، سیاوردی، هزارودی، جمالآبادی و باکلوری، کلهسری، شاوایی چرزهیی)؛ آذربایجان شرقی (شامل هرزند و دیزمار، کرینگان، کلیبر و مناطقی دیگر)؛ رودبار، الموت و کوهپایه؛ و شمال خراسان (جلگۀ شوغان و منطقۀ چهارده سنخواست).
گویش تاتی بسیاری از ویژگیهای آوایی، واژگانی و صرف و نحوی کهن را حفظ کرده است. از جمله این ویژگیهای کهن میتوان به تمایز جنس دستوری، ساخت ارگتیو، مادۀ مجهول، گردش مصوتها، حالت دوگانۀ فاعلی و غیرفاعلی در اسم اشاره کرد. این ویژگیها نشاندهندۀ قدمت و اهمیت این زبان در میان زبانهای ایرانی است و آن را به موضوعی ارزشمند برای پژوهشهای زبانشناسی تاریخی تبدیل کرده است.
فصل نخست کتاب به ساخت آوایی و واجشناسی گویش تاتی رودبار اختصاص دارد. نویسنده در این فصل ابتدا به معرفی صامتها و مصوتهای این گویش میپردازد و سپس فرآیندهای واجی مانند همگونی، ناهمگونی، حذف، درج و قلب را بررسی میکند. همچنین مقایسۀ آوایی زبان تاتی و زبان فارسی معیار از دیگر مباحث این فصل است که نشان میدهد تفاوتهای نظاممند میان این دو زبان در سطح آواها چه ویژگیهایی دارد.
فصل دوم کتاب به ساختواژه (مورفولوژی) اختصاص دارد. نویسنده در این فصل انواع مقولههای دستوری از جمله اسم، صفت، قید، نقشنماها، اصوات و افعال را بررسی کرده و شیوههای اشتقاق و تصریف در هر یک را توضیح میدهد. بررسی ساخت فعل در تاتی از اهمیت ویژهای برخوردار است، زیرا این زبان نظام صرفی پیچیدهای را حفظ کرده که در بسیاری از زبانهای ایرانی معاصر از بین رفته است.
فصل سوم کتاب به ساخت نحوی (سینتکس) میپردازد. نویسنده در این فصل ابتدا گروه اسمی و اجزای آن، سپس گروه قیدی و گروه فعلی را بررسی میکند. در ادامه، انواع جمله از جمله جملات ساده، مرکب و پیچیده و نیز جملات مثبت، منفی، پرسشی و امری تحلیل میشود. بررسی ساخت ارگتیو در این گویش که از ویژگیهای مهم زبانهای ایرانی شمال غربی است، بخش مهمی از این فصل را تشکیل میدهد.
در پایان کتاب، پنج ضمیمه برای استفاده افرادی که قصد تحقیق بیشتر دارند، ارائه شده است. در ضمیمه اول مهمترین افعال تاتی به صورت الفبایی فهرست شده است. ضمیمه دوم شامل واژگان تاتی با معادل فارسی آنهاست. ضمیمه سوم لغات تاتی رودباری را در بر میگیرد. ضمیمه چهارم به لغات تاتی خلخالی اختصاص دارد و ضمیمه پنجم چند متن تاتی همراه با ترجمۀ فارسی آنها را ارائه میدهد. این متون نمونۀ عینی از کاربرد زبان تاتی در گفتار روزمره هستند و برای پژوهشگران زبانشناسی و نیز علاقهمندان به یادگیری این زبان ارزشمندند.
کتاب «زبان تاتی» با رویکردی توصیفی-تحلیلی و با بهرهگیری از روشهای نوین زبانشناسی، تصویری نسبتاً جامع از گویش تاتی رودبار ارائه میدهد. این اثر برای پژوهشگران حوزه زبانشناسی ایرانی، گویششناسی، مردمشناسی و نیز برای علاقهمندان به فرهنگ و زبانهای محلی ایران منبعی ارزشمند به شمار میآید.[۱]
پانويس
منابع مقاله
پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات