رساله کاتب کرمانی
رسالۀ کاتب کرمانی تصحیح و مقدمه از محمدابراهیم باستانی پاریزی (محقق و تاریخپژوه)؛ این رساله از نویسندهای ناشناخته و شیخی (؟) کرمانی است که در روزهای حوادث یک سال پیش از انقلاب مشروطۀ ایران (۱۳۲۲-۱۳۲۳ق/۱۹۰۴-۱۹۰۵م) نوشته شده و دربردارندۀ اطلاعات ارزشمندی دربارۀ کرمان و حادثۀ چوبزدن آیتالله میرزا محمدرضا است. مصحح، عنوان «رسالۀ کاتب کرمانی» را در برابر «رسالۀ کاسب کرمانی» (که آن واقعه را به شعر درآورده بود) برای این اثر برگزیده است.
| رسالۀ کاتب کرمانی | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | باستانی پاریزی، محمدابراهیم (مصحح) |
| ناشر | علم |
| مکان نشر | تهران |
| سال نشر | 1386 |
| شابک | 978-964-405-793-9 |
| موضوع | کرمان - تاريخ ايران -- تاريخ -- انقلاب مشروطه، 1324 - 1327 -- کرمان |
| زبان | فارسی |
| کد کنگره | 24ب57ر / 2125 DSR |
ساختار
کتاب شامل مقدمۀ مصحح و متن اصلی رساله با عناوین فرعی زیر است: شمشیر، حمایل شیخ؛ بازگشت شیخ شمشیری؛ دل و گرده اهل کرمان؛ حکومت شاهزاده ظفرالسلطنه؛ خانه نو شو خراب شد؛ چوب فلک، آیتالله؛ زنها راه میافتند؛ افطار الصائمین؛ ناامنی پشت سر سردار؛ فرمانفرما میآید.
گزارش کتاب
انقلاب مشروطیت ایران (۱۲۸۶ خورشیدی) از رویدادهای کمنظیر تاریخ ایران است که ریشه در تاریخ دوهزار و پانصدسالۀ این سرزمین دارد. افزون بر حوادث پایتخت، رویدادهای گوشه و کنار ایران نیز در ایجاد آن بسیار مؤثر بود. یکی از این حوادث مهم، رویدادی است که یک سال پیش از مشروطه در کرمان رخ داد و منجر به چوبزدن و فلککردن آیتالله بزرگ کرمانی (حاج میرزا محمدرضا) شد. بیشتر مورخان این حادثه را از عوامل مهم تسریع در صدور فرمان مشروطه دانستهاند. خوشبختانه یک رسالۀ مهم در جزئیات این حادثه باقی مانده است که نام نویسنده و عنوان آن مشخص نیست.
حوادث سالهای ۱۳۲۲ و ۱۳۲۳ ه.ق (۱۹۰۴ و ۱۹۰۵ م) در تاریخ کرمان از حوادث مهم است و بسیاری از مردم آن را مبدأ یک تحول تاریخی شمردهاند. از دیدگاه تاریخنویسانی چون ناظمالاسلام کرمانی، مسئلۀ شیخیه و بالاسریه در کرمان و قضیۀ چوبخوردن میرزا محمدرضا آیتالله از عوامل مؤثر تهییج روحانیان مرکز و ولایات برای اصرار در بهدستآوردن فرمان مشروطیت بود. قسمتهای مهمی از این رساله پیشتر توسط سیدمحمد هاشمی و سیداحمد هاشمی در روزنامۀ «اتحاد ملی» چاپ شده بود. باستانی پاریزی در این کتاب، عین رساله را بدون تغییر منتشر کرده است.
مصحح عنوان «رسالۀ کاتب کرمانی» را برای این اثر برگزیده است. این عنوان در واقع در برابر «رسالۀ کاسب کرمانی» قرار دارد که در همان زمان واقعه را به شعر درآورده بود. ابیاتی از آن رساله در کتاب «تاریخ بیداری ایرانیان» نقل شده، اما اصل آن امروز در دسترس نیست.
نویسندۀ ناشناختۀ این رساله، جزئیات حادثۀ چوبزدن آیتالله کرمانی را با زبانی روان و گاه همراه با طنز گزارش کرده است. روایت او از نقش حکومت شاهزاده ظفرالسلطنه، واکنش مردم و روحانیان، حرکت زنان کرمانی و پیامدهای این حادثه تا ورود فرمانفرما به کرمان، تصویری روشن از فضای سیاسی و اجتماعی کرمان در آستانۀ انقلاب مشروطه به دست میدهد.
باستانی پاریزی در مقدمه، با اشاره به گذشت بیش از صد سال از این حادثه و دگرگونیهای خانوادگی و اجتماعی، نشر این یادداشتها را برای روشنکردن حوادث آن روزگار مفید میداند.[۱]
پانويس
منابع مقاله
پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات