در غياب عقل: تحلیل انتقادی خردستیزی در ادبیات عرفانی
در غیاب عقل: تحلیل انتقادی خردستیزی در ادبیات عرفانی تألیف عبدالحمید ضیایی؛ پژوهشی است با رویکرد معرفتشناختی که به توصیف، تحلیل و نقد مبانی خردستیزی در آثار عارفان و شاعران بزرگ فارسیزبان و نیز در اندیشه یک فیلسوفستیز برجسته میپردازد.
| در غیاب عقل: تحلیل انتقادی خردستیزی در ادبیات عرفانی | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | ضیایی، عبدالحمید (نویسنده) |
| ناشر | فکرآذین |
| مکان نشر | تهران |
| سال نشر | 1390 ش. |
| چاپ | چاپ اول |
| شابک | 978-600-91191-6-5 |
| موضوع | عقلستیزی در ادبیات؛ عقلستیزی؛ شناخت (فلسفه)؛ ادبیات عرفانی فارسی-- تاریخ و نقد؛ عقل و ایمان - اسلام؛ عقل در ادبیات |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | 4د9ض / 824/2 B |
ساختار
این کتاب در چهار فصل اصلی به همراه یک بخش نتایج پژوهش و ناگفتهها تنظیم شده است.
گزارش کتاب
کتاب «در غیاب عقل» با رویکردی معرفتشناختی و انتقادی، به واکاوی پدیده خردستیزی در سنت فکری و ادبی جهان اسلام، با تمرکز بر ادبیات عرفانی فارسی میپردازد. نویسنده هدف خود را توصیف، تحلیل و نقد مبانی خردستیزی در آثار سه عارف و شاعر بزرگ پارسیگو (سنایی، عطار و مولانا) و همچنین در آثار امام محمد غزالی، به عنوان «ابرفلسفهستیز جهان اسلام»، قرار داده است.
نویسنده انتخاب سه عارف مذکور را بیدلیل نمیداند و آنان را نمایندگان مکتب عرفان خراسانی (خراسان بزرگ) معرفی میکند که در مقابل عرفان فلسفی غیرخراسانی (به رهبری ابن عربی) قرار میگیرد. از نظر وی، سنایی آغازگر شعر عرفانی فارسی است، عطار آن را به کمال میرساند و مولوی به اوج آن دست مییابد. بررسی آرای غزالی نیز از این جهت حائز اهمیت است که تأثیر جدی و چشمگیری بر هر سه شاعر عارف داشته و به مثابه آبشخور فکری خردستیزی آنان محسوب میشود.
ضیایی در این پژوهش به تفکیک مفهوم عقلانیت از معادلهای اروپایی آن پرداخته و با توجه به اهداف دینی عرفا در نقد «عقل جزوی»، میکوشد هم توصیف و تحلیلی جامع از شرایط عقلانیت و وضعیت فیلسوفان در آن دوره ارائه دهد و هم مبانی خردستیزی را با رویکردی معرفتشناختی مورد مداقه قرار دهد. نقد روششناختی و نتیجهگرایانه نگاه عرفانی به عقل و ارزیابی خطاهای روشی و توالی فاسد این اندیشه از دیگر اهداف کتاب است.
نویسنده یکی از دلایل پرداختن به این موضوع را نقش رابطه عرفانی مرید و مرادی و عقل کل دانستن مرشد در سلب جرئت اندیشیدن و خنثیکردن خلاقیت علمی میداند. به باور وی، این پدیده نامبارک از دلایل عدم رشد فلسفه و تفکر انتقادی در بستر مورد بررسی بوده است.
کتاب علاوه بر بررسی خردستیزی در سنت اسلامی، به مبانی این پدیده در تمدن غربی نیز میپردازد. همچنین به تفاوتهای عقل دینی/عرفانی با عقل فلسفی، تجلی عقل در آیات و روایات، و تبیین مفهوم عقل از منظر فیلسوفان مسلمان توجه نشان میدهد. این اثر در نهایت، با نقد روشمند اندیشه عرفانی در مواجهه با عقل، در پی ارزیابی پیامدهای فکری و فرهنگی خردستیزی در ادبیات و فرهنگ فارسی است.[۱]
پانويس
منابع مقاله
پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات