درخت دانایی: گزیده کلیله و دمنه
| درخت دانایی: گزیدۀ کلیله و دمنه | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | نصرالله منشی، نصرالله بن محمد (مترجم) مجدّم، محمدحسین (گزینشگر) |
| ناشر | جهان کتاب |
| مکان نشر | تهران |
| سال نشر | 1390ش |
| شابک | 978-964-2533-76-3 |
| موضوع | نثر فارسی -- قرن ۶ق.، داستانهای آموزنده -- مجموعهها |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | PIR ۵۰۹۲ /آ۱۹ ۱۳۹۰ |
درخت دانایی: گزیدۀ کلیله و دمنه به کوشش محمدحسین مجدّم، کتابی است که گزیدهای از کلیله و دمنه، یکی از ارزشمندترین آثار نثر فارسی، را با زبانی ساده و با توضیحات کامل برای مخاطب امروزی ارائه میدهد. این اثر که توسط انتشارات جهان کتاب منتشر شده، با استفاده از نسخۀ تصحیح استاد مجتبی مینوی فراهم آمده و در آن تمامی کلمات دشوار و جملات و ترکیبات عربی اعرابگذاری و در پانوشتها معنی شده است.
ساختار
کتاب مشتمل بر گزیدهای از پنج باب از کلیله و دمنه است. بابهای انتخابشده عبارتند از: باب برزویۀ طبیب، باب شیر و گاو، باب بازجست کار دمنه، باب دوستی کبوتر طوقدار و باب بوف و زاغ. هر باب شامل حکایات و داستانهای پندآموز با شخصیتهای حیوانی و انسانی است. در پایان هر بخش، پانوشتهایی برای شرح و توضیح اصطلاحات، واژگان دشوار و ترکیبات عربی ارائه شده است.
گزارش کتاب
«درخت دانایی» گزیدهای است از کلیله و دمنه بهرام شاهی، یکی از شاهکارهای نثر فارسی که به دست توانای ابوالمعالی نصرالله منشی در قرن ششم هجری از کلیله و دمنۀ عربی ابن مقفع به نثر دلکش و شیرین فارسی ترجمه شده است. اصل این کتاب به زبان سانسکریت بوده و در زبان فارسی به آن «کلیلگ و دمنگ» میگفتند و بعداً به کلیله و دمنه بدل شده است. کلیله و دمنه نام دو شغال هندی است که باب نخست کتاب به ذکر داستان آن دو آغاز میگردد. این دو نام، دو دوست دیرین و دو یار موافق را با دو عقیدۀ مخالف نشان میدهد: یکی جاهطلب و مقامجوی و حیلهگر و مکراندیش (دمنه) و آن دیگر حازم و محتاط و دوربین و عزلتگزین (کلیله).
دمنه قهرمان اصلی داستان است و باب نخست شرح حیلهها و دسیسههایی است که وی در برانداختن شنزبه به کار میبرد و سرانجام با پیروزی دمنه در این نیرنگبازی پایان مییابد. کلیله جز در مواردی معدود در داستان دیده نمیشود؛ ولی نام او با نام دمنه پس از ترجمه در یک ردیف بر این کتاب نهاده شده است. این کتاب از همان آغاز ترجمه به زبان پهلوی مورد توجه پادشاهان و بزرگان ایران و عرب بود. چنانکه میگویند در دوران هرمزد پادشاه ساسانی، چون بهرام چوبین مخالفت خود را با وی آشکار کرد، جاسوسی به شاه ایران گزارش داد که بهرام چوبین اوقات فراغت خود را به خواندن کلیله و دمنه میگذراند و این مسئله شاه را به فکر فرو میبرد.
در ترجمۀ نصرالله منشی از مقدمۀ ابنالمقفع آمده است که این کتاب دارای پانزده باب است. اصل کتاب که هندوان نوشتهاند، ده باب است: الاسد و الثور (باب شیر و گاو)، الفحص عن امر دمنه (باب بازجست امر دمنه)، الحمامة المطوّقه (باب کبوتر طوقدار)، البوم و الغربان (باب بوف و زاغ)، الملک و الطایر فنره (پادشاه و پرندۀ فنره)، السّنور و الجرذ (گربه و موش)، الاسد و ابن آوی (شیر و شگال)، القرد و السلحفاة (بوزینه و باخه)، الاسوار و اللبوة (تیرانداز و مادهشیر)، الناسک و الضیف (زاهد و مهمان). آنچه پارسیان بدان الحاق کردهاند، پنج باب است: برزویه الطبیب (برزویه طبیب)، الناسک و ابن عرس (زاهد و راسو)، البلار و البراهمة (پادشاه و براهمه)، السائح و الصائغ (زرگر و راهب)، ابن الملک و اصحابه (پسر پادشاه و یارانش).
محمدحسین مجدّم در این کتاب از میان پانزده باب کلیله و دمنه، پنج باب را برگزیده است. باب برزویۀ طبیب که به عنوان مقدمه بر کتاب آمده، داستان سفر برزویه به هند برای یافتن کتاب کلیله و دمنه و آوردن آن به ایران را روایت میکند. این باب از جهات مختلف حائز اهمیت است: نخست آنکه تصویری از روابط فرهنگی ایران و هند در دوران ساسانی به دست میدهد، دوم آنکه شخصیت برزویه طبیب را به عنوان یک جستجوگر حقیقت معرفی میکند و سوم آنکه دربردارندۀ پندها و حکمتهای عملی بسیاری است.
باب شیر و گاو که مهمترین و مفصلترین باب کلیله و دمنه است، داستان شیرشاهی را روایت میکند که با آمدن گاوی به نام شتره به بیشه، میان او و شیر انس و الفتی پدید میآید. دمنه، شغال حقهباز و وزیر شیر، از این دوستی ناخشنود میشود و با دسیسهچینی میان شیر و شتره، باعث میشود تا شیر گاو را بکشد. این باب به روشنی نشان میدهد که چگونه سخن چینی و نیرنگ میتواند امنیت و آرامش یک جامعه را بر هم زند.
باب بازجست کار دمنه ادامۀ داستان باب پیشین است. پس از آنکه حقیقت دسیسۀ دمنه آشکار میشود، شیر دستور میدهد تا دربارۀ رفتار دمنه تحقیق کنند. در این باب، کلیله دوست دمنه که از او روی گردانده، شهادت میدهد و سرانجام دمنه به سزای اعمال خود میرسد. این باب از نظر آموزههای اخلاقی و حقوقی، به ویژه درباره اهمیت تحقیق و عدالت، بسیار ارزشمند است.
باب دوستی کبوتر طوقدار داستان گروهی از کبوتران را روایت میکند که در دام صیاد گرفتار میشوند و با همدلی و یاری یکدیگر از بند میرهند. این باب به اهمیت اتحاد و همکاری در رهایی از مشکلات تأکید دارد و از مشهورترین بابهای کلیله و دمنه است.
باب بوف و زاغ داستان دشمنی دیرین میان بوفان و زاغان را روایت میکند و نشان میدهد که چگونه زاغی با زیرکی و هوشیاری، قوم خود را از خطر نابودی نجات میدهد. این باب از نظر آموزههای سیاسی و تدبیر در برابر دشمن، از اهمیت ویژهای برخوردار است.
مجدّم در این گزیده، با استفاده از نسخۀ تصحیح استاد مجتبی مینوی، متن اصلی را بدون دخل و تصرف حفظ کرده، اما تمامی کلمات دشوار و جملات و ترکیبات عربی را اعرابگذاری کرده و در پانوشتها معنی آنها را به زبانی ساده توضیح داده است. این شیوه به خوانندگان امروزی کمک میکند تا با متنی که به نثر فنی و مسجع قرن ششم هجری نوشته شده، به راحتی ارتباط برقرار کنند.
کتاب «درخت دانایی» با زبانی ساده و روان، خواننده را با یکی از مهمترین متون تعلیمی و اخلاقی ادبیات فارسی آشنا میسازد. این اثر برای علاقهمندان به ادبیات کلاسیک فارسی، دانشجویان زبان و ادبیات فارسی و تمام کسانی که به دنبال آموزههای اخلاقی و حکمتهای عملی در زندگی هستند، منبعی ارزشمند به شمار میآید.[۱]
پانويس
منابع مقاله
پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات