خانه هستی: زبان، اندیشه و خرد
خانۀ هستی: زبان، اندیشه و خرد تألیف حمید صاحبجمعی، کتابی است در حوزه فلسفۀ زبان که به بررسی اهمیت زبان در ساحت اندیشه و پیوند انسان با جهان هستی میپردازد. این اثر که توسط نشر ثالث منتشر شده، در پنج بخش تدوین گردیده و کوشیده است تا با بهرهگیری از آرای فیلسوفانی چون گادامر و با تکیه بر میراث فرهنگی ایران، نسبت میان زبان، اندیشه و فرهنگ را در بستری فلسفی واکاوی کند.
| خانۀ هستی: زبان، اندیشه و خرد | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | صاحبجمعی، حمید (نویسنده) |
| ناشر | نشر ثالث |
| مکان نشر | تهران |
| سال نشر | 1389ش |
| شابک | 978-964-380-627-9 |
| موضوع | زبان -- فلسفه، زبان -- جنبههای اجتماعی، نقد ادبی |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | P ۱۰۷ /ص۲خ۲ ۱۳۸۹ |
ساختار
کتاب مشتمل بر پنج بخش اصلی است.
بخش اول با عنوان «زبان، اندیشه و خرد» به مباحث بنیادین فلسفی درباره خاستگاه زبان، هستیشناسی زبان و پیوند زبان و اندیشه اختصاص دارد.
بخش دوم «شعر، نثر و اندیشۀ ایرانی» به بررسی تفاوت میان میراث شعر و نثر در زبان فارسی و علل آن میپردازد.
بخش سوم با عنوان «مسئلۀ تناقض در گلستان» به نقد ادبی اختصاص دارد.
بخش چهارم «قانون، عدالت» به بررسی مفهوم عدالت در فلسفۀ یونانی و فلسفۀ پسامدرن میپردازد.
بخش پنجم با عنوان «در باب حرف مفت» به تحلیل انواع، سازوکارها و پیامدهای این پدیده در عرصه عمومی اختصاص دارد. کتاب با واژهنامۀ فارسی-انگلیسی به پایان میرسد.
گزارش کتاب
«خانۀ هستی: زبان، اندیشه و خرد» اثر حمید صاحبجمعی، تلاشی است برای بازاندیشی در نسبت میان زبان و اندیشه و بازنمایی این پیوند در متن فرهنگ ایرانی. نویسنده با استناد به گفته نیچه که «اثر واقعاً بدیع آفریدگار آفرینش دستور زبان بود»، این ادعا را نه گزافهگویی، بلکه بازتاب حقیقتی ژرف و انکارناپذیر میداند. از نگاه نویسنده، یکی از ویژگیهای زبان، کلیت و جهانشمولی آن است؛ اندیشه و مفهومی نیست که نتوان در زبان آورد و هر گفتوشنودی فرایند درونی بیکران و بیانتهایی است که بالقوه میتواند تا ابد ادامه داشته باشد.
بخش اول کتاب با عنوان «زبان، اندیشه و خرد»، مباحث پایهای فلسفه زبان را با زبانی نسبتاً ساده اما دقیق برای خوانندگانی که با این مفاهیم آشنایی ندارند، تبیین کرده است. نویسنده در این بخش به خاستگاه زبان، جنبههای هستیشناختی آن و پیوند ناگسستنی زبان و اندیشه پرداخته است. صاحبجمعی تأکید دارد که مفاهیم فلسفی مطرحشده در این بخش همه از فیلسوفان و زبانشناسان مطرح گرفته شده، اما انتخاب مفاهیم، ترتیب ادغام و همآمیزی آنها، ذکر توضیحات و نمونهها و شیوۀ بیان و ساختار متن در قالب زبان ویژۀ نویسنده شکل گرفته است. این بخش در واقع تلاشی است در بازبینی و بازنگری مفاهیم فلسفی بسیاری درباره زبان که بر اساس گرایشهای ذهنی نویسنده دستچین، ترکیب و در ساختار زبانی تازهای بازگو و خلاصه شدهاند. نویسنده تصریح میکند که از میان مکتبهای مختلف، نظریههای فیلسوف آلمانی هانس-گئورگ گادامر را اندیشهبرانگیزتر، جامعتر و جالبتر از آثار دیگران میداند و بسیاری از مفاهیم این بخش متأثر و برگرفته از دو کتاب معروف او یعنی «حقیقت و روش» و «هرمنوتیک فلسفی» است.
بخش دوم کتاب با عنوان «شعر، نثر و اندیشۀ ایرانی»، ادامۀ مباحث بخش نخست را در متن ویژۀ فرهنگ ایرانی پی میگیرد. درونمایۀ بنیادی این مباحث، پاسخی است به پرسشی که نویسنده آن را ابتدایی و بدیهی و در عین حال بسیار مهم میداند: تفاوت فاحش میان میراث عظیم و بیهمتای آثار شعری در زبان فارسی در قیاس با تنگدستی و تهیمایگی در آثار نثر در این زبان چگونه قابل توجیه است؟ نویسنده با شگفتی یادآور میشود که این پرسش اساسی تا کنون هرگز مطرح نشده و هیچگونه پژوهش روشمندی در این زمینه صورت نگرفته است، در حالی که یافتن پاسخی منطقی به آن در شناخت خلقیات و تمایلات ذهنی، عاطفی و فرهنگی فارسیزبانان نقشی بنیادی دارد. در این بخش، تفاوت زبان نظم و نثر، نسبت شعر با بیان فلسفی، و نیز شاهنامه به عنوان نمونۀ نثر شاعرانه و گلستان به عنوان نمونۀ شعر منثور مورد تحلیل قرار گرفتهاند.
بخشهای سوم، چهارم و پنجم کتاب نمونههایی از نثر هستند که به امید بازنمود گرهخوردگی زبان و اندیشه، هر یک در متن مفاهیم ویژۀ خود تدوین شدهاند. این سه بخش به ترتیب به نقد ادبیات، نقد اخلاق و نقد سنت اختصاص داده شدهاند. بخش سوم با عنوان «مسئلۀ تناقض در گلستان» به تحلیل یکی از مسائل بنیادین در نقد ادبی کلاسیک فارسی میپردازد. نویسنده با رویکردی فلسفی، تناقضهای ظاهری یا واقعی در متن سعدی را بررسی کرده و نشان میدهد که چگونه این تناقضها میتوانند خوانشی تازه از متن به دست دهند.
بخش چهارم با عنوان «قانون، عدالت» به بررسی مفهوم عدالت در فلسفۀ یونانی و فلسفۀ پسامدرن اختصاص دارد. نویسنده با تکیه بر آرای فیلسوفان کلاسیک یونان و نیز متفکران معاصر غربی، تحول مفهوم عدالت را در تاریخ اندیشه پی میگیرد و نسبت آن را با قانون و نظم اجتماعی بررسی میکند.
بخش پنجم با عنوان «در باب حرف مفت» نگاهی جامعهشناختی و فلسفی به پدیدهای دارد که در عرصه عمومی جوامع مختلف رخ مینماید. نویسنده انواع حرف مفت، سازوکارهای تولید و تداوم آن، پیامدهای فردی و اجتماعی آن و راههای مقابله با آن را تحلیل کرده است. این بخش با زبانی طنزآمیز اما دقیق، یکی از معضلات جدی فرهنگ عمومی را به چالش میکشد.
نثر کتاب اگرچه برای خوانندگان ناآشنا با زبان فلسفی ممکن است در ابتدا دشوار به نظر رسد، اما نویسنده در مقدمه یادآور شده است که با کمی شکیبایی و پایداری و پس از آشنایی با واژهها و اصطلاحات اصلی در هر مبحث، افقهای تازه و روشنی در برابر چشم ذهن خواننده گشوده خواهد شد. افزون بر این، واژهنامۀ فارسی-انگلیسی که در پایان کتاب آمده، به خوانندگان در فهم واژههای تخصصی کمک میکند.[۱]
پانويس
منابع مقاله
پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات