حدیث منزلت
حدیث منزلت
| نام به عربی | حدیث المنزلة |
| راوی اصلی | علی بن ابی طالب(ع) |
| منبع | صحیح مسلم، صحیح بخاری، صحیح ترمذی، سنن ابن ماجه، مسند احمد بن حنبل |
| شماره حدیث | منابع مختلف (مثلاً صحیح مسلم: کتاب فضائل الصحابه، حدیث ۲۴۰۴) |
| موضوع | جانشینی علی، منزلت اهل بیت، فضائل علی(ع) |
| درجه اعتبار | صحیح (متفقعلیه در منابع اهل سنت و شیعه) |
| سلسله سند | سعد بن ابی وقاص ← پیامبر اسلام(ص) |
| متن خلاصه | «یا علی! آیا راضی نیستی که نسبت به من، همان جایگاهی را داشته باشی که هارون نسبت به موسی داشت، جز اینکه پس از من پیامبری نیست؟» |
| توضیحات | از مهمترین احادیث در اثبات خلافت بلافصل امام علی(ع) در منابع شیعه و فضیلت ایشان در منابع اهل سنت |
حدیث منزلت (به عربی: حدیث المنزلة) از مشهورترین و معتبرترین احادیث نبوی است که در آن پیامبر اسلام(ص) جایگاه علی بن ابی طالب(ع) را نسبت به خود، معادل جایگاه هارون(ع) نسبت به موسی(ع) معرفی میکند، با این تفاوت که پس از ایشان پیامبری نخواهد آمد. این حدیث در مهمترین منابع حدیثی فریقین (اهل سنت و شیعه) نقل شده و از نظر سند، صحیح و متواتر است.
متن و ترجمهٔ حدیث
متن عربی (بر اساس نقل صحیح مسلم):
«أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى، إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي»
ترجمهٔ فارسی:
«آیا راضی نیستی که نسبت به من، همان جایگاهی را داشته باشی که هارون نسبت به موسی داشت، جز اینکه پس از من پیامبری نیست؟»
متن کامل در برخی منابع (مانند کتاب الارشاد شیخ مفید):
«ارجع إلی مکانک یا أخی، فلیس یصلح المدینة إلا أنا أو أنت، فأنت خلیفتی فی أهلی و دار هجرتی وقومی. أما ترضى أن تکون منی بمنزلة هارون من موسى، إلا أنه لا نبی بعدی؟»
ترجمه:
«ای برادر! به جایگاه خود بازگرد. مدینه را جز من و تو کسی درست نمیتواند اداره کرد. تو جانشین منی در میان خانوادهام و در شهر هجرت و قوم من. آیا راضی نیستی که نسبت به من، همان جایگاهی را داشته باشی که هارون نسبت به موسی داشت، جز اینکه پس از من پیامبری نیست؟»
شأن نزول و زمان صدور
حدیث منزلت در چند موقعیت مختلف از پیامبر اسلام(ص) نقل شده است، اما مشهورترین و مستندترین آن، مربوط به جنگ تبوک (سال ۹ یا ۱۰ هجری قمری) است.
جنگ تبوک
هنگامی که پیامبر(ص) برای بزرگترین لشکرکشی خود به سوی تبوک حرکت کردند، علی بن ابی طالب(ع) را به عنوان جانشین خود در مدینه منصوب نمودند. پس از حرکت پیامبر، منافقان شایعه کردند که علی(ع) را به دلیل سنگینی و ضعفش در مدینه نگه داشتهاند. علی(ع) با شنیدن این شایعات، خود را به پیامبر رساند و موضوع را بازگو نمود. در این هنگام، پیامبر(ص) با ناراحتی فرمودند که شایعهسازان دروغ گفتهاند و سپس حدیث منزلت را بیان فرمودند.
منابع اصلی حدیث
منابع اهل سنت
- صحیح بخاری - کتاب فضائل اصحاب، باب مناقب علی
- صحیح مسلم - کتاب فضائل الصحابه، حدیث ۲۴۰۴
- سنن ترمذی - کتاب مناقب، حدیث ۳۷۲۴
- سنن ابن ماجه - کتاب مقدمه، حدیث ۱۱۵
- مسند احمد بن حنبل - جلد ۱، صفحه ۳۳۰
- سیره ابن هشام - جلد ۴، صفحه ۱۸۲
- الطبقات الکبری (ابن سعد) - جلد ۳، صفحه ۲۳
منابع شیعه
- الکافی (شیخ کلینی) - جلد ۸، صفحه ۱۰۷
- الارشاد (شیخ مفید) - جلد ۱، صفحه ۱۸۶
- دعائم الاسلام (قاضی نعمان) - جلد ۱، صفحه ۴۶
- بحار الانوار (علامه مجلسی) - جلد ۳۷، صفحه ۲۵۴
دلالت حدیث
در نگاه شیعه
شیعیان این حدیث را یکی از مهمترین ادله بر خلافت بلافصل امام علی(ع) پس از پیامبر(ص) میدانند، زیرا هارون(ع) بر اساس آیات قرآن وزیر، جانشین و همپیمان موسی(ع) بود.
در نگاه اهل سنت
اهل سنت این حدیث را بر فضیلت عظیم علی بن ابی طالب(ع) حمل میکنند، اما خلافت بلافصل را از آن استنباط نمیکنند. از نظر ایشان، این حدیث نشاندهندهٔ جایگاه علمی و معنوی بالای علی(ع) است، نه جانشینی سیاسی فوری.
دیدگاه علمای بزرگ
علمای شیعه
- شیخ مفید: این حدیث، نص جلی بر امامت و خلافت علی(ع) است.
- سید رضی: این حدیث از متواترات و قطعیالصدور است.
- علامه امینی: در کتاب الغدیر، بیش از ۲۰۰ صحابی را نام برده که این حدیث را نقل کردهاند.
علمای اهل سنت
- ابن حجر عسقلانی: این حدیث صحیح است و دلالت بر فضیلت عظیم علی دارد.
- نووی: این حدیث در صحیح مسلم به طور متواتر نقل شده است.
- ابن تیمیه: این حدیث صحیح است و مقصود آن، اثبات فضیلت است (منهاج السنة).
نتیجهگیری
حدیث منزلت یکی از مستندترین و مشهورترین احادیث نبوی است که در صحیحترین منابع فریقین نقل شده و از نظر سند، در درجهٔ اعتبار «صحیح متواتر» قرار دارد. اختلاف نظر اصلی میان شیعه و اهل سنت نه در سند حدیث، بلکه در دلالت و تفسیر آن است.
منابع
؟؟؟