جزائری، سید عبدالله بن نورالدین
| سید عبدالله بن نورالدین جزائری | |
|---|---|
 جزائری، عبدالله بن نورالدین | |
| نام کامل | سید عبدالله بن نورالدین بن نعمتالله جزائری |
| نامهای دیگر | موسوی تستری |
| تخلص | فقیر |
| نسب | موسوی |
| نام پدر | نورالدین جزائری |
| ولادت | اختلافی: ۱۱۰۴، ۱۱۱۲ یا ۱۱۱۴ قمری |
| محل تولد | شوشتر، ایران |
| محل زندگی | شوشتر، اصفهان، فارس، خراسان، آذربایجان |
| رحلت | ۱۱۷۳ قمری |
| مدفن | جوار قبر پدرش در ضلع شرقی حیاط مسجد جامع شوشتر |
| خویشاوندان | سید نعمتالله جزائری (جد) |
| دین | اسلام |
| مذهب | شیعه (اخباری) |
| پیشه | فقیه، محدث، منجم، مورخ، شاعر |
| منصب | افتاء، امامت جمعه و جماعت، تدریس در شوشتر (پس از پدر) |
| اطلاعات علمی | |
| حوزه | حوزه علمیه شوشتر |
| علایق پژوهشی | فقه، حدیث، رجال، نجوم، هیئت، ریاضیات، طب، تاریخ |
| اساتید |
|
| برخی آثار |
|
سید عبداللّه بن نورالدين جزائری (متوفای ۱۱۷۳ق)، فقیه، محدث، منجم و مورخ برجسته امامی در قرن دوازدهم هجری و نواده سید نعمتالله جزائری بود. وی در شوشتر متولد شد و سال ولادت او به اختلاف ۱۱۰۴، ۱۱۱۲ یا ۱۱۱۴ قمری ذکر شده است. پدرش سید نورالدین جزائری (متوفای ۱۱۵۸ق) که از تیزهوشی فرزند آگاه بود، از سه چهارسالگی به تعلیم او پرداخت و علوم بسیاری از جمله ادبیات عرب، تفسیر، حدیث و فقه را به او آموخت. گفتهاند که جزائری تا شانزده سالگی همه علوم شرعی و دینی را فراگرفت. وی پس از آن به اصفهان، فارس، خراسان، آذربایجان و برخی ممالک آسیای صغیر سفر کرد و از دانشمندان بسیاری بهره برد. از استادان مهم او میتوان به سید احمد بن محمدمهدی شریف خاتونآبادی (ریاضیدان و عالم هیئت)، محمد رفیعالدین گیلانی مشهدی، یعقوب بن ابراهیم بختیاری حویزی و دیگران اشاره کرد. جزائری در علوم گوناگون از جمله فقه، حدیث، رجال، نجوم، هیئت، ریاضیات، طب و تاریخ مهارت یافت. او در نوشتههای خود آشکارا به مشرب اخباریان تمایل نشان داد. پس از درگذشت پدر در ۱۱۵۸ق، مناصب شرعی او از جمله افتاء، امامت جمعه و جماعت و تدریس را در شوشتر بر عهده گرفت و حوزه درس پررونقی تشکیل داد و شاگردان بسیاری تربیت کرد. جزائری شعر نیز میسرود و «فقیر» تخلص میکرد و دیوان شعرش افزون بر پانصد بیت داشت. از مهمترین آثار او میتوان به «التحفة السنیة فی شرح النخبة المحسنیة» (شرح کتاب فیض کاشانی)، «الإجازة الكبيرة» (اجازه مفصلی برای چهار عالم حویزه)، «تذکره شوشتر» (منبع معتبر به زبان فارسی درباره تاریخ شوشتر)، «الذخیرة الأبدیة فی جوابات المسائل الأحمدیة»، «الذخر الرائع» (شرح مفاتیح الشرایع فیض کاشانی که ناتمام ماند)، «لب اللباب فی شرح صحیفة الاسطرلاب» (شرحی بر کتاب شیخ بهایی)، «كاشفة الحال في معرفة القبلة و الزوال» و «طلسم سلطانی» اشاره کرد. وی همچنین بر کتابهای حدیث، رجال، فقه و ریاضی از جمله مسالك الأفهام شهید ثانی، نقد الرجال تفرشی، خلاصة الحساب شیخ بهایی و جوائز السلطان و الحكام حواشی نوشته است. سید عبدالله سرانجام در ۱۱۷۳ق در شوشتر درگذشت و در جوار قبر پدرش در غرفه کوچکی در ضلع شرقی حیاط مسجد جامع شوشتر به خاک سپرده شد.
ولادت
عبداللّه در شوشتر به دنيا آمد. سال ولادت او را متفاوت ذكر كردهاند، برخى آن را 1104ق، برخى ديگر 1112ق و گروهى نيز 1114ق دانستهاند.
تحصیلات
نورالدين كه آثار تيزهوشى را در فرزندش عبداللّه ديد، از سه چهار سالگى به تعليم او پرداخت و علوم بسيارى، از جمله ادبيات عرب، تفسير، حديث و فقه را به او آموخت. گفتهاند كه جزايرى تا شانزده سالگى همه علوم شرعى و دينى را فراگرفت.
عبداللّه پس از فراگيرى مراحل نخست علوم دينى در زادگاهش، به اصفهان، فارس، خراسان، آذربايجان و برخى ممالك آسياى صغير سفر كرد و از دانشمندان بسيارى بهره برد. او علاوه بر علوم ادبى و شرعى، به فراگيرى علومى چون حكمت، رياضيات، نجوم، هيئت و طب پرداخت و در آنها مهارت يافت. تنوع و گستردگى نوشتههاى او گواه اين مدعاست.
اساتید
استادان مهم وى، علاوه بر پدرش، عبارت بودند از:
- سيد احمد بن محمدمهدى شريف خاتونآبادى (متوفى 1154 يا 1155، رياضيدان و عالم هيئت)؛
- محمد رفيعالدين گيلانى مشهدى (متوفى 1161؛
- يعقوب بن ابراهیم بختيارى حُوَيزى (متوفى بعد از 1150)؛
- نظرعلى بن محمد امين زجاج تُستَرى (متوفى 1150)؛
- مير صدرالدين رضوى قمى (متوفى بعد از 1160)؛
- عبداللّه بن كرماللّه حويزى (متوفى ح 1131).
مشایخ حدیثی
برخى از مشايخ حديثى وى، عبارتند از:
- پدرش كه عبداللّه از او اجازهاى عام داشت؛
- محمدحسین خاتونآبادى (متوفى 1151)؛
- رضىالدين بن محمد عاملى مكى (متوفى 1168)؛
- نصراللّه بن حسین موسوى حائرى (متوفى ميان سالهاى 1156 تا 1168).
فعالیتها
سيد عبداللّه پس از درگذشت پدرش در 1158، مناصب شرعى او را در شوشتر برعهده گرفت كه از آن جمله، افتاء، امامت جمعه، جماعت و تدريس علوم دينى بود. وى حوزه درسى پر رونقى داشت و شاگردان بسيارى تربيت كرد.
عبداللطيف شوشترى (ص 112)، جزايرى را در زمره عالمان و بزرگانى دانسته است كه در 1148ق در جشن تاجگذارى نادرشاه، در دشت مغان، گرد آمدند. به گفته او، جزايرى در حضور شاه خطبهاى بليغ ايراد كرد. تذكرهنويسان بعدى نيز سخن شوشترى را تكرار كردهاند. جزايرى در تذكره شوشتر (ص 120- 121) به شرح واقعه پرداخته، اما به حضور خود در آن جمع اشارهاى نكرده است. بر اين اساس، كسروى (ص 260) حضور جزايرى و خطابه خواندن وى در اين مراسم را نفى كرده است.
جزايرى در نوشتههاى خود آشكارا به مشرب اخباریان تمايل نشان داده و ميرزا محمد نيشابورى، اخبارى مشهور، او را در زمره منكران طريقه اجتهاد برشمرده است.
جزايرى شعر نيز مىسرود و فقير تخلص مىكرد. ديوان شعرش افزون بر پانصد بيت دارد. علاوه بر آن، وى در پارهاى از كتابهاى خود، اشعار فارسى و عربى خود را آورده است.
وفات
سيد عبداللّه در 1173 در شوشتر درگذشت و در جوار قبر پدرش در غرفه كوچكى در ضلع شرقى حياط مسجدجامع شوشتر به خاک سپرده شد.
آثار
از جزايرى كتابها و نوشتههاى متعددى در علوم و فنون مختلف به جاى مانده است. همچنين به تشويق پدرش، بر شمارى از كتابهاى فقهى و حديثى، حاشيه يا شرح نوشته است. شمار مجموع اين نوشتهها افزون بر سى اثر است كه از مهمترين آنها عبارتند از:
- الاجازة الكبيرة؛ اجازه مفصّلى است كه سيد عبداللّه در 1168 آن را براى چهار تن از عالمان حويزه نگاشته است.
- تذكره شوشتر (يا فى تاريخ تستر)؛ از منابع معتبر به زبان فارسى درباره تاريخ شهر شوشتر است.
- التُحفة السَنِية؛ شرح كتاب «النُخبة المُحْسِنية» فيض كاشانى، كه آن را به درخواست شيخ على نجّار شوشترى (از شاگردان سيد نورالدين جزايرى) نوشته است.
- الذخيرة الابدية فى جوابات المسائل الاحمدية؛ كه آن را در پاسخ به چهل پرسش سيداحمدبن مطلب مُشَعشَعى حويزى (حاكم وقت خوزستان)، در 1154ق، به عربى نوشته است.
- الذُخْرُالرائِع؛ شرح كتاب فقهى «مفاتيح الشرايع» فيض كاشانى بوده كه ناتمام مانده است.
وى در رياضيات و علوم و فنون وابسته به آن نيز رسالههايى نوشته و شرح يا ترجمه كرده است، از جمله: «لُب اللُباب فى شرح صحيفة الاسطرلاب» كه شرحى است بر «الصحيفة الاسطرلابية» شيخ بهائى، «كاشفة الحال فى معرفة القبلة و الزوال» و «طلسم سلطانى».
وى بر برخى كتابهاى حديث، رجال، فقه و رياضى نيز حواشىزده و رسالههاى متعددى نوشته است، از جمله:
- حاشيه بر مسالك الافهام شهيد ثانى؛
- نقدالرجال تفرشى؛
- خلاصة الحساب شيخ بهائى؛
- جوائز السلطان و الحكام.