تاریخ ادبیات افغانستان (پنج استاد)

تاریخ و تحولات ادبیات معاصر فارسی (نظم و نثر)
پدیدآوران	کهزاد، احمد علي (نویسنده) ن‍ع‍ي‍م‍ي‌، ع‍ل‍ي‌اح‍م‍د (نویسنده) ص‍ف‍ا، م‍ح‍م‍داب‍راه‍ي‍م‌ (نویسنده) غ‍ب‍ار، غ‍لام‌ م‍ح‍م‍د (نویسنده) زه‍م‍ا، ع‍ل‍ي‌ م‍ح‍م‍د (نویسنده)
ناشر	جامی
مکان نشر	تهران
سال نشر	1386
شابک	‎964-2575-06-0
موضوع	ادبیات فارسی - قرن ۱۳ق. - تاریخ و نقد ادبیات فارسی - قرن ۱۴- تاریخ و نقد شاعران ایرانی - قرن ۱۳ق. شاعران ایرانی - قرن ۱۴ نویسندگان ایرانی - قرن ۱۳ق. نویسندگان ایرانی - قرن ۱۴
زبان	فارسی
کد کنگره	PIR 3552/ع8 ت2

تاریخ و تحولات ادبیات معاصر فارسی (نظم و نثر) تألیف احمدعلی کهزاد، علی محمد زهما، علی احمد نعیمی، محمدابراهیم‌خان صفا و میرغلام محمدخان غبار (پنج تن از استادان و پژوهشگران برجستۀ افغانستان)؛ این کتاب که نخستین بار در سال ۱۳۳۰ خورشیدی در کابل منتشر شد، به بررسی تاریخ ادبیات افغانستان از قدیم‌ترین زمانه تا دورۀ محمدزائی‌ها می‌پردازد و با استقبال گسترده، بعدها به نام «تاریخ ادبیات پنج استاد» شهرت یافت.

ساختار

کتاب از پنج دورۀ اصلی تشکیل شده است:

• دورۀ اول: از قدیم‌ترین زمانه تا ظهور اسلام (نه گفتار)؛
• دورۀ دوم: از ظهور اسلام تا تهاجم مغول (هفت بخش: طاهریان، صفاریان، سامانیان، غزنویان، سلجوقیان، خوارزمشاهیان، غوریان)؛
• دورۀ سوم: از حملۀ چنگیز تا سقوط سلسلۀ تیموری (سه فصل: ادبیات در عصر چغتائیان، ادبیات در عهد ملوک کرت، ادبیات در دورۀ تیموریان)؛
• دورۀ چهارم: از سقوط بدیع‌الزمان مرزا تا ظهور محمدزائی‌ها (سه فصل: شعرا و فضلا در قرن دهم، شعرای قرن یازدهم در بلخ و بدخشان، شعرای قرن دوازده و سیزدهم در بلخ و بدخشان)؛

دورۀ پنجم: دورۀ محمدزائی‌ها (شعرا، شاعره‌ها، نثرنویسان، مطبوعات، خوش‌نویسان و رسامان).

گزارش کتاب

این کتاب که در زمان خود با هدف ارتقای سطح آگاهی آموزگاران و آموزندگان از فرهنگ بومی تدوین شد، حاصل همکاری پنج تن از برجسته‌ترین پژوهشگران افغانستان در نیمۀ اول قرن چهاردهم هجری خورشیدی است. برخی از نویسندگان پس از سال ۱۳۳۵ خورشیدی در پوهنتون کابل به عنوان استادان نخبه مشغول به کار شدند و به همین مناسبت این اثر پژوهشی به «تاریخ ادبیات پنج استاد» شهرت یافت.

بخش اول کتاب با نگاشتۀ پژوهشی احمدعلی کهزاد، تاریخ‌نگار و ادیب توانای افغانستان، آغاز می‌شود. این بخش در نه گفتار به پیشینۀ تاریخی زبان و ادبیات فارسی-دری می‌پردازد. نویسنده با تکیه بر دستاوردهای دانشی همان زمان، سیر تکامل زبان‌های امروزی را ردیابی می‌کند و به موضوعاتی چون پیوند خویشاوندی زبان‌های هند و اروپایی با خانوادۀ زبان‌های هند و ایرانی، ساختارمندی زبان‌های پارسیک و غیرپارسیک، زبان‌های زند و اوستایی، معرفی آثار ویدایی، اهمیت خط نقشی و علامتی در ثبت رویدادهای پیشینیان، ردیابی میراث مشترک یونانی-آریایی، زبان و ادب پهلوی، مدنیت کوشانی، و شکل‌گیری زبان‌های امروزی تا قرن چهارم هجری می‌پردازد.

بخش دوم کتاب را علی‌محمد زهما، تاریخ‌نگار نامور افغانستان، نگاشته است. این بخش به دورۀ گسترش قلمرو اسلامی تا حملۀ مغول (چنگیزیان) اختصاص دارد. نویسنده رگه‌های سلطۀ فرهنگی عرب بر سرزمین‌های نومسلمان را برجسته می‌سازد و نشان می‌دهد که شعر فارسی در این دوره بر سنت عرب شیوۀ مداحی (حمد، نعت، منقبت، مدح و ثنا) و بیان اسطوره‌ای می‌یابد. ارزیابی چگونگی رشد زبان فارسی در دوره‌های بنی‌امیه، صفاریان، سامانیان، غزنویان، غوریان، خوارزمشاهیان و برخی زمامداران منطقه‌ای جدا یا وابسته به آنان، از جمله مطالب این بخش است. نویسنده همچنین تأکید می‌کند که سلطۀ جابرانۀ چنگیزیان (فتنۀ مغول) تمام دستاوردهای چندین سدۀ مردمان این سرزمین را به طور جبران‌ناپذیری آسیب زد.

بخش سوم کتاب با قلم علی‌احمد نعیمی، پژوهشگر و ادیب سرشناس افغانستان، به دورۀ شاهان مغولی تا مدنیت تیموریان هرات می‌پردازد. سیر ادبیات در دورۀ چغتاییان، ملوک کرت و تیموریان در این بخش بررسی شده است. نویسنده افزون بر معرفی هویت و آثار شاعران، از هنرمندان و تاریخ‌نگاران این سده‌های بیم و امید نیز یاد کرده و نشان می‌دهد که چگونه نابودکنندگان فرهنگ به حامیان فرهنگ تبدیل می‌شوند و زبان فارسی تا دهلی وسعت می‌یابد.

بخش چهارم کتاب را محمدابراهیم‌خان صفا، شاعر و ادیب سرشناس، نگاشته است. این پژوهش از پایان دورۀ تیموریان (شکست بدیع‌الزمان) آغاز و تا ظهور سلسلۀ محمدزائی‌ها ادامه می‌یابد. ویژگی این دوره، نزول خلاقیت‌های ادبی پس از پاره‌شدن امپراتوری درانی، اثرات مخرب جنگ‌های داخلی، حاکمیت نیروی استعماری بر قلمرو هند، تحریکات امپراتوری تزار روسی در شمال کشور و ناامنی در سرزمین پارس است. نویسنده از شعرای این دوره با نمونه‌های کلامی آنان به تفصیل یاد کرده است.

بخش پنجم کتاب که به دورۀ محمدزائی‌ها اختصاص دارد، اثر میرغلام محمدخان غبار، تاریخ‌نویس، ادیب و آگاه سیاسی مشهور افغانستان است. این دورۀ پُرآشوب شامل سلطنت دوست‌محمدخان تا سقوط شاه امان‌الله خان می‌شود؛ دوره‌ای که افغانستان پس از نود جنگ داخلی و بیرونی به جغرافیای سیاسی امروزی محدود شد و گرایش‌های چندگانه در تفکر سیاسی نمودار گردید. غبار ادبیات فارسی را شامل سه دورۀ فکری می‌داند: مدیحه‌سرایی (مجامله و مداهنه)، دورۀ التقاطی (عصبیت ذوقی و خلط اسلوب‌های قدیم و جدید) و دورۀ انتقادی (آغاز انتقاد علمی و اجتماعی). در این بخش افزون بر معرفی شاعران با نمونه آثارشان، از نثرنویسان، رسامان، خوش‌نویسان، مؤلفان و مترجمان نیز یاد شده است.

منابع مقاله

پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات