بکری، عبدالرحمن بن محمد

ابوالقاسم عبدالرحمن بن محمد بن عبدالله البکری الصقلی (متوفای حدود ۳۸۰ق)، ملقب به عمادالدین، فقیه مالکی، عارف و نویسنده برجسته قرن چهارم هجری بود. او که در قیروان اقامت گزید، با سفر به مشرق و دیدار با مشایخ بزرگ، در هر دو حوزه فقه و تصوف به درجه والایی نائل آمد. کتاب «الأنوار فی علم الأسرار» او از مهم‌ترین آثار در زمینه عرفان نظری و عملی به شمار می‌رود که در آن قواعد تصوف را بر پایه کتاب و سنت استوار ساخت. وی به دلیل اعتقاد به کرامات اولیا و رویت خداوند در بیداری، با انتقادات ابن ابی‌زید قیروانی روبرو شد، اما علمای معاصر و بعدی از جمله قاضی باقلانی از او حمایت کردند.

ابوالقاسم عبدالرحمن البکری الصقلی
نام کامل	عبدالرحمن بن محمد بن عبدالله، ابوالقاسم، عمادالدین البکری الصقلی
نام‌های دیگر	البکری الصقلی، البکری القیروانی
لقب	عمادالدین
نام پدر	محمد بن عبدالله
ولادت	نامشخص
محل تولد	صقلیه (سیسیل) یا قیروان
محل زندگی	قیروان، مکه، بغداد
رحلت	حدود ۳۸۰ق (۹۹۰م)
دین	اسلام
مذهب	مالکی، صوفی
پیشه	فقیه، عارف، نویسنده
اطلاعات علمی
درجه علمی	از مشایخ صوفیه و علمای مالکیه
علایق پژوهشی	تصوف، فقه مالکی، کرامات اولیا
اساتید	علی بن محمد بن مسرور الدباغ حبیب بن نصر الجزری ابوالعرب محمد بن احمد التمیمی زیاد بن یونس الیحصبی ابوالحسن علی بن احمد بن زکریا الهاشمی ابوبکر محمد بن الحسین الآجری
برخی آثار	الأنوار فی علم الأسرار ومقامات الأبرار الدلالة علی الله تعالی صفة الأولیاء ومراتب أحوال الأصفیاء کرامات الأولیاء والمطیعین من الصحابة والتابعین الشرح والبیان لما أغفل من کلام سهل بن عبدالله التستری

برای دیگر کاربردها، بکری (ابهام‌زدایی) را ببینید.

نام و نسب

نام کامل او ابوالقاسم عبدالرحمن بن محمد بن عبدالله بکری صقلی است. نسبت «الصقلی» به جزیره صقلیه (سیسیل) بازمی‌گردد و «القیروانی» نیز نشان‌دهنده اقامت او در قیروان است.

تحصیلات و اساتید

وی در قیروان از محضر استادان برجسته‌ای بهره برد:

• علی بن محمد بن مسرور الدباغ
• حبیب بن نصر الجزری
• ابوالعرب محمد بن احمد بن تمیم التمیمی
• زیاد بن یونس الیحصبی
• ابوعبدالله محمد بن احمد بن ابراهیم البلخی
• ابوالحسن علی بن احمد بن زکریا الهاشمی
• علی بن حسین بن بندار قاضی
• ابوبکر عیسی بن موسی بن هارون الحاتمی

او در سال ۳۵۰ هجری قمری (۹۷۰ میلادی) در مکه از ابوبکر محمد بن حسین آجری حدیث شنید.

ویژگی‌های علمی

وی جمع‌کننده علوم حدیث، فقه، اصول فقه و تصوف بود و به صلاح و زهد شهرت داشت. او به عنوان «شیخ الطریقة و امام الحقیقة» و «عارف محقق» توصیف شده است.

مناقشه با ابن ابی‌زید قیروانی

ابن ابی‌زید قیروانی (از علمای بزرگ مالکی) به دلیل ادعای برخی از مریدان مبنی بر رویت خداوند در بیداری و نیز اعتقاد به کرامات اولیا (از جمله قلب اعیان)، به شدت با البکری مخالفت کرد و کتابی در رد کرامات و انکار رؤیت نوشت. علمای قیروان این موضوع را به بغداد گزارش دادند و قاضی ابوبکر باقلانی با تألیف کتابی در جواز کرامات، از البکری حمایت کرد. این واقعه نشان‌دهنده اختلاف نظر میان فقهای ظاهرگرا و عرفا در آن دوره است.

وفات

تاریخ دقیق وفات البکری الصقلی مشخص نیست. برخی منابع وفات او را حدود سال ۳۸۰ هجری قمری (۹۹۰ میلادی) ذکر کرده‌اند. او پیش از ابن ابی‌زید قیروانی (متوفای ۳۸۶ق) درگذشت.

آثار

از ابوالقاسم البکری الصقلی آثار متعددی در زمینه تصوف بر جای مانده است:

• الأنوار فی علم الأسرار ومقامات الأبرار – مهم‌ترین اثر او در تصوف که در آن قواعد تصوف را بر پایه کتاب و سنت بنا کرده است. نسخه خطی این کتاب در دارالکتب المصریه موجود است.
• الدلالة علی الله تعالی – شامل حکایاتی از صوفیان و کرامات اولیا
• صفة الأولیاء ومراتب أحوال الأصفیاء
• کرامات الأولیاء والمطیعین من الصحابة والتابعین ومن تبعهم بإحسان
• الشرح والبیان لما أغفل من کلام سهل بن عبدالله التستری

منابع مقاله

• زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، ج3، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م،
• محفوظ، محمد، تراجم المؤلفین التونسیین، بیروت: دار الغرب الإسلامي، ج1، ۱۹۹۴م،
• ابن دباغ، عبدالرحمن بن محمد، معالم الإيمان في معرفة أهل القيروان، ج3، بیروت: دار الکتب العلمية، ۱۴۲۶ق،
• پایگاه تراجم، نمایه «ابو القاسم عبد الرحمن الصقلي»
• پایگاه شاملة، کتاب شجرة النور الزكية في طبقات المالكية، «من أهل صقلية»

وابسته‌ها

الدلالة علی الله