بررسی تطبیقی ایمان و کفر از منظر مذاهب اسلامی و وهابیت

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از منظر مذاهب اسلامی و وهابیت
پدیدآوران	علیزاده موسوی، سید مهدی (نويسنده)
ناشر	آيه حيات
مکان نشر	ایران - قم
سال نشر	1394ش
چاپ	1
شابک	‎978-964-2625-10-9
زبان	فارسی
تعداد جلد	1
کد کنگره	/ع8ب4 225/3 BP
نورلایب	مطالعه و دانلود pdf

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از منظر مذاهب اسلامی و وهابیت، اثر سید مهدی علیزاده موسوی (متولد 1349ش)، کتابی است در تبیین دقیق مفاهیم ایمان و کفر در اندیشه اصیل اسلامی و مقایسه آن با قرائت‌های افراطی و تکفیری سلفی و وهابی.

ساختار

کتاب در یک جلد متشکل از یک مقدمه و شش فصل تنظیم شده است.

گزارش محتوا

مقدمه (تبیین بحران تکفیر): نویسنده در مقدمه به ریشه‌یابی جریان‌های تکفیری از خوارج تا گروه‌های معاصر نظیر داعش و القاعده می‌پردازد. وی بیان می‌کند که ریشه اصلی این خشونت‌ها، انحراف در فهم دو مفهوم کلیدی ایمان و کفر است. هدف کتاب، ارائه قرائت اصیل اسلامی در مقابل برداشت‌های ابزاری و متعصبانه جریانات افراطی است تا مرزهای دقیق ورود و خروج از دین تبیین شود.

فصل اول (ایمان در اندیشه اسلامی): این فصل، به بیان معنای لغوی و اصطلاحی واژه ایمان پرداخته است. در معنای اصطلاحی ایمان سه جزء متصور است: تصدیق به زبان (اقرار)، تصدیق به قلب و تصدیق به اعمال. به‌عبارت‌دیگر، معنی اصطلاحی ایمان ممکن است یکی از این سه اصل و یا ترکیبی از آنها باشد. همین وجوه، زمینه را برای تولید دیدگاه‌های مختلف پیرامون معنای اصطلاحی ایمان فراهم آورده است. دیدگاه‌های مختلف پیرامون ایمان عبارت است از:

1. دیدگاه خوارج که عمل را جزء جدایی‌ناپذیر ایمان دانسته و مرتکب گناه را کافر می‌شمردند؛
2. مرجئه که عمل را کاملاً از ایمان جدا می‌کردند؛ بنابراین، از نظر آنان، ارتکاب گناه، آسیبی به ایمان نمی‌رساند؛
3. معتزله که با نظریه «منزلة بين المنزلتين»، گناهکار را نه مؤمن و نه کافر می‌دانستند؛
4. اندیشه اسلامی: بیشتر اندیشمندان اسلامی، اعم از شیعه و سنی، بر این عقیده‌اند که نه میان ایمان و عمل تلازم وجود دارد و نه کلا عمل از ایمان متأخر و جداست، بلکه معنای اصطلاحی ایمان، همان تصدیق به زبان و قلب است و گناه، فرد را از ایمان خارج نمی‌کند، بلکه موجب فسق او می‌شود.

در این فصل، در نهایت، دیدگاه فرق کلامی اهل سنت (اشاعره، ماتریدیه و طحاویه) در مورد ماهیت ایمان بررسی شده است.

فصل دوم (مراتب و متعلقات ایمان): در این فصل، تبیین شده است که ایمان، امری ذومراتب و دارای درجات است. نویسنده با استناد به قرآن، مراتب یقین را (یقین نقش مهمی در درجات ایمان دارد)، به سه سطح علم‌الیقین، عین‌الیقین و حق‌الیقین تقسیم کرده است. در این فصل، همچنین متعلقات ایمان، شامل: خدا، پیامبران و رسالت آنها، غیب و معاد شرح داده شده است. نکته مهم این فصل، تفکیک مفهوم «اسلام» از «ایمان» است؛ قلمرو اسلام، گسترده‌تر از قلمرو ایمان است. اسلام، شامل تسلیم ظاهری و باطنی می‌شود، ولی ایمان تنها در تسلیم باطنی به‌کار می‌رود.

فصل سوم (کفر در اندیشه اسلامی): این بخش، به تعریف کفر، متعلقات (همان متعلقات ایمان) و اقسام و مراتب آن می‌پردازد. نویسنده در این فصل، بر حرمت جان و مال مسلمان تأکید کرده و نشان می‌دهد که از منظر سیره نبوی و آرای اندیشمندان بزرگ (شیعه و سنی)، هرکس شهادتین را بر زبان جاری کند، خونش محترم است و نمی‌توان او را به دلیل اختلافات نظری یا ارتکاب گناه تکفیر کرد. همچنین فتنه تکفیر به‌عنوان ابزاری برای اباحه خون مخالفان نقد شده است.

فصل چهارم (خاستگاه سلفی‌گری تکفیری): این فصل به بررسی اندیشه‌های ابن‌ تیمیه به‌عنوان نظریه‌پرداز سلفی‌گری می‌پردازد. نویسنده توضیح می‌دهد که ابن ‌تیمیه میان «تکفیر مطلق» و «تکفیر معین» تفکیک قائل بود و شروطی را برای تکفیر افراد تعیین می‌کرد که جریانات افراطی بعدی آن‌ها را نادیده گرفتند. بااین‌حال، نقدهای او به مذاهب اسلامی و متهم کردن برخی اندیشمندان به کفر، زمینه‌ساز جریانات تکفیری معاصر گردید.

فصل پنجم: وهابیت تکفیری (دوران تأسیس و تثبیت): محتوای این فصل بر اندیشه‌های محمد بن عبدالوهاب متمرکز است. او با ارائه قرائتی سخت‌گیرانه از توحید عبادی، بسیاری از رفتارهای مسلمانان (مانند توسل و زیارت) را شرک تلقی کرد و بر همین اساس، حکم به تکفیر توده‌های مسلمان و غارت اموال آنان داد. نویسنده، نشان می‌دهد که وهابیت در این دوره، حتی از مبانی ابن ‌تیمیه نیز عبور کرده و دایره کفر را به‌شدت گسترش داد تا جایی که مسلمانان را از مشرکان زمان پیامبر گرامی اسلام بدتر فرض کرد.

فصل ششم: وهابیت تکفیری (دوره معاصر): در فصل پایانی، وضعیت وهابیت در جهان معاصر و تقابل آن با مذاهب اسلامی تحلیل شده است. کتاب به تکفیر پیروان مذاهب چهارگانه اهل سنت و شیعیان، توسط مفتیان وهابی اشاره کرده و پیامدهای مخرب این تفکر در جهان اسلام را بررسی می‌کند. همچنین جریانات نقد درون‌وهابی (مانند مخالفت‌های سلیمان بن عبدالوهاب با برادرش) مطرح شده و در نهایت، شباهت‌های فکری و رفتاری وهابیان با خوارج در برخورد با مسلمانان تبیین گردیده است.

منابع مقاله

مقدمه و متن کتاب.