بررسی آراء و نظرات تفسيری ابومسلم محمد بن بحر اصفهانی (254 - 322ق)

بررسی آراء و نظرات تفسيری ابومسلم محمد بن بحر اصفهانی (254 - 322)
پدیدآوران	غیاثی کرمانی، محمدرضا (نويسنده) معرفت، محمدهادی (مقدمه‌نويس)
ناشر	حضور
مکان نشر	ایران - قم
سال نشر	1378ش
چاپ	1
شابک	‎964-6272-21-5
موضوع	ابو مسلم اصفهانی، محمد بن بحر، 254 - 322ق. - نقد و تفسیر - تفاسیر کلامی - معتزله
زبان	فارسی
تعداد جلد	1
کد کنگره	‎‏/‎‏الف‎‏2‎‏غ‎‏9 92/8 BP
نورلایب	مطالعه و دانلود pdf

بررسی آراء و نظرات تفسیری ابومسلم محمد بن بحر اصفهانی، اثر سید محمدرضا غیاثی کرمانی (1338-1403ش)، پژوهشی جامع درباره زندگانی و شخصیت ابومسلم محمد بن بحر اصفهانی، و شرح آراء و نظرات قرآنی وی بر اساس منابع تفسیری و کلامی کهن است.

ساختار کتاب

کتاب در یک جلد تدوین شده و مشتمل بر مقدمه آیت الله معرفت، مقدمه مؤلف و دو بخش اصلی است.

گزارش محتوا

در مقدمه آیت الله معرفت مطالبی کوتاه پیرامون کتاب حاضر، تفسیر اجتهادی و پیشگامان این نوع تفسیر از جمله ابو مسلم محمد بن بحر و روش عقلی او، مطرح شده است. در ادامه مؤلف در مقدمه‌ای کوتاه، اثر پژوهشی خود و محتوای آن را معرفی کرده است.

بخش اول کتاب به بررسی زندگانی و اندیشه‌های ابومسلم اصفهانی (۲۵۴-۳۲۲ق) در یازده قسمت پرداخته و ضمن معرفی شخصیت این مفسر به دیدگاه برخی از عالمان و اندیشمندان درباره او اشاره کرده است. نویسنده در ادامه به تفصیل پیرامون تمایز این شخصیت با شخصیت‌های دیگر با نام‌های مشابه پرداخته است. عصر ابومسلم از نظر تفسیر قرآن از دیگر مطالب این بخش است که نویسنده کوشیده است در این قسمت دورنمایی از روزگاری که ابو مسلم می‌زیسته است از لحاظ تفسیر قرآن و پیشرفت آن علم و مناهج تفسیری و زندگی‌نامه مختصری از مفسران آن عصر از سال 200- 400 هجری قمری نشان دهد. وی قبل از معرفی مفسران به مشاهیر عصر مفسر که اهل تفسیر بوده مانند ابوبکر نقاش، ابو جعفر طبری، ابو العباس اسفراینی و....اشاره کرده سپس به معرفی مفسران هم‌عصر یا نزدیک به زمان ابومسلم از جمله شیخ الطائفه ابوجعفر طوسی (مؤلف التبیان)، قاضی عبدالجبار، رمانی، جصاص، سلمی نیشابوری، ماتریدی، سید مرتضی، سید رضی و ابوالقاسم بلخی پرداخته است.

پیدایش مکتب اعتزال که در پی یک مشکل عقیدتی و شرعی در حلقه درس حسن بصری و به دنبال جدایی واصل بن عطا و عمرو بن عبید از او شکل گرفت، به همراه برخی از عقاید معتزله، اشتراکات و تفاوتهای فکری میان معتزله و شیعه به اضافه فراز و نشیب‌های مکتب اعتزال از دیگر مباحث بخش است. در ادامه مباحث به مبانی عقیدتی معتزله پرداخته شده و اصول اعتقادی پنج‌گانه آنان شامل توحید، عدل، وعد و وعید، منزلة بین المنزلتین و امر به معروف و نهی از منکر در تشریح شده سپس دیدگاه آنان در مورد تفسیر قرآن مجید مطرح شده است. در این قسمت از بحث به تمایل معتزله به تفسیر عقلی و اجتهادی و اهمیت دادن آنها به مجاز و تمثیل در تفسیر قرآن و دیدگاهشان درباره عدم رؤیت بصرى خداوند و حدوث قرآن اشاره شده است. دیدگاه ابومسلم در مورد نسخ و آیات ناسخ و منسوخ از دیگر مباحث مطرح شده است. ابومسلم اصفهانی معتقد بود که در قرآن کریم نسخ واقع نشده است و آیاتی را که به ظاهر منسوخ به نظر می‌رسند، توجیه و تاویل می‌کرد. او نسخ را تنها به معنای رفع احکام شرایع پیشین یا تغییر قبله می‌پذیرفت و بر عدم وقوع نسخ درون خود قرآن استدلال می‌کرد. ابومسلم و آگاهی به لغت از دیگر مباحث این بخش است. یکی از ویژگی‌های بارز ابومسلم، اطلاع وسیع او از لغت عرب است که به آن پرداخته شده است. او در تفسیر خود برای تبیین معانی آیات، به ریشه‌های لغوی و کاربردهای کلمات در ادبیات عرب استناد می‌کرد که نمونه‌های متعددی از آن در ذیل آیات مختلف ذکر شده است.

بخش دوم کتاب به گزارش تفصیلی آراء تفسیری ابومسلم ذیل 55 آیه از آیات قرآن، اختصاص دارد که از میان تفاسیر معتبری چون تبیان، مجمع‌البیان و تفسیر کبیر فخر رازی گردآوری شده است. در این قسمت، ذیل هر آیه، نظرات کلامی و لغوی وی نقل و در مواردی نقد شدهتا روش تفسیر عقل‌گرایانه او در تبیین مفاهیمی همچون ایمان، راسخون در علم، مسومهو برخی از احکام فقهی و... نمایان گردد. برای مثال: عبارت «فی کتاب الله» در آیه 36 توبه به نقل امین الاسلام طبرسی از ابو مسلم به معنای«فی حکمه و قضائه» گفته شده است. فخر رازی پس از نقل قول ابو مسلم سخن قاضی را آورده که وجه ابو مسلم را نپذیرفته و گفته است که اگر کتاب را که در آیه مورد بحث مانند ظرف است بر حساب حمل کنیم مجاز است آنگاه به حالت دفاع از ابو مسلم می‌گوید: گرچه مجاز است ولی چون متعارف است مانعی ندارد

منابع مقاله

مقدمه و متن کتاب.