المواعظ و الإعتبار في ذكر الخطط و الآثار
| المواعظ و الإعتبار فی ذکر الخطط و الآثار | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | مقریزی، احمد بن علی (نویسنده) سید، ایمن فواد (محقق) |
| ناشر | مؤسسة الفرقان للتراث الإسلامی |
| مکان نشر | لندن - انگلیس |
| سال نشر | 1422 ق |
| چاپ | 1 |
| موضوع | مصر - آثار تاریخی
مصر - تاریخ مصر - جغرافیای تاریخی مصر - سرگذشتنامه |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | 5 |
| کد کنگره | DT 46 /م7م8 |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
المواعظ و الإعتبار فی ذكر الخطط و الآثار اثر تقىالدین ابوالعباس احمد مقریزى است كه به زبان عربى و به تصحیح محمد زینهم و مدیحه الشرقاوى مىباشد. مقریزى با هدف و تهیه مجموعه معروفى درباره سرزمین مصر و احوال ساكنان آن، مجمل و خلاصهای از اخبار پراكنده این اقلیم را در سال 820 تخت عنوان المواعظ الاعتبار بذكر الخطط و الآثار در هفت جزء گردآورى نمود.
ساختار
در سه جلد و هفت فصل به چاپ رسیده است. هر جزء از اجزاى هفتگانه كتاب نیز خود به چندین قسمت تقسیم مىگردد.
جلد اول حاوى سه فصل است، مشتمل بر خلاصهای از اخبار سرزمین مصر و احوال نیل، سرزمینها، كوهها، شهرها و ذكر فسطاط مصر و امیران آن.
جلد دوم حاوى دو فصل است، فصل چهارم و پنجم مشتمل بر اخبار قاهره، ابنیه و آثار آن.
جلد سوم، مشتمل بر دو فصل است. فصل ششم و هفتم درباره قلعه جبل و امیران كرد و ممالیك بحرى و برجى است. مقریزى اثر خود را با ذكر خرابى مصر به پایان رسانیده است.
گزارش محتوا
كتاب خطط شامل مقدمهاى در جغرافیاى تاریخى، وصف دقیق شهرها و آثار مصر دوران قدیم و قرون وسطى است. توجه ویژه مقریزى به دو شهر فسطاط و قاهره به حدى است كه نیمى از اثر خود را به احوال قاهره و اخبار خلفاى آن، نقشهها، مناطق، محلات، دروازهها، گرمابهها، بازارها، میدانها، قلعهها، مساجد، معابد، مقابر و صاحبان مذاهب مختلف ساكن آن شهر اختصاص داده و كتاب را با ذكر عللى كه موجب خرابى اقلیم مصر شده، به اتمام رسانده است.
مقریزى خطط را با تكیه بر نوشتههاى پیشینیان، روایات مشایخ و بزرگان و مشاهد شخصى خود به رشته تحریر در آورده است.
مؤلف متذكر مىشود كه به دلیل نامشخص بودن زمانها نتوانسته اثرش را بر اساس نظم زمانى تهیه كند، لذا پایه كار خود را بر حس سرزمینها و یا مناطق و تا حد اندكى نظم منطقى موضوعات تنظیم نموده است.
مقریزى در مقدمه خطط فهرست آخرین كتابهاى نوشته شده، در باب مصر را كه مورد استفادهاش بوده، آورده است. از جمله الروضهالبهیه الزاهره فی خطط المعزیه القاهره، نوشته ابن عبدالظاهر 622ه.ق كه مآخذ اصلى مقریزى و تمامى كسانى است كه در مورد خطط قاهره مطالبى نوشهاند. مقریزى به این كتاب با عنوان خطط القاهره اشاره كرده است.
توصیف مقریزى از نقشه داخلى قصر فاطمى، وصف ایوانهاى مختلف قصر و خزاین آن، چگونگى جلوس خلیفه بر ایوان و مواكب خلافت به طور كامل از كتاب نزةالمقلتین فی اخبار الدولتین، اثر ابن الطویر ابومحمد المرتضى عبدالسلام بن الحسن القیسرانى 617ه.ق گرفته شده است.
تفصیل مطالب در خصوص انواع خوردنىها، زیورآلات، و خلعتهایى كه در مراسم و مناسبتها براى بزرگان دولت فاطمى به ویژه در دوران خلافت، الامر باحكام الله 524-495ه.ق و وزارت مامون البطائحى بین سالهاى 515 و 519ه.ق در نظر گرفته شده بود. از تاریخ ابن المامون، نوشته امیر جمالالدین ابوعلى موسى بن مامون بطائحى 588ه.ق اخذ شده است كه جز مصادر خطط ابن عبدالظاهر نیز بوده است.
وصف عمومى شهر قاهره در خصوص محدودهش هر، بناها، ساكنان، خلیجها و بركههاى موجود در آن از كتاب المغرب فی حلى المغرب على بن موسى بن سعید مغربى 685ه.ق از نسخهاى به خط خود ابن سعید اقتباس شده است.
دیگر مصادر مقریزى در خطط، كتاب الموالى محمد بن یوسف كندى 350ه.ق الذیل على كتاب الامراء كندى، اتمام كتاب الكندى فی اخبار امراء مصر، سیرة الاخشید، سیرة المعزالدین الله ابن زولاق 386ه.ق و تاریخ حلب ابن ابى طى 630ه.ق بوده است.
مقریزى از كتابهاى دیگرى نیز در خصوص خطط استفاده كرده، لیكن نامى از آنها نبرده است. از جمله: الانتصار ابن دقماق 809ه.ق و كتاب خطط المصر اوحدى811ه.ق كه اكنون در دسترس نیست.
علاوه بر آثار ذكر شده، مؤلف كتابهاى عقد جواهر الاسفاط و اتعاظ الحنفا و السلوك را كه در مورد تاریخ مصر از فتح اسلامى تا پایان وقایع سال 844ه.ق است، به عنوان پیشنویس و مقدمهاى براى نگارش اثر بزرگتر خود خطط قرار داده كه به دلیل اهمیت، آن را بر سایر آثار او مقدم دانستهاند.
علاوه بر اینها مقریزى از مصادر دیگرى كه در درجه دوم اهمیت قرار داشته نیز بهره برده است. از آن جمله مىتوان به ایقاظ المتغفل و اتعاظ المتامل فی الخطط ابن متوج730ه.ق، اخبار مصرو عجائبها نوشته ابراهیم بن وصیف شاه، مفرج الكروب فی اخبار بنى ایوب اثر ابن واصل 697ه.ق، المختصرفى اخبار البشر ابوالفداء 732ه.ق الروضتین ابوشامه، المنتظم ابن جوزى، نهایه الارب نویرى و عقدالجمان العینى اشاره كرد.
مقریزى با ذكر مسائلى چون عمران و آبادى قاهره، روش زندگانى امیران و بزرگان، عادات و رسوم، نحوه اداره، توزیع و چگونگى دریافت مالیاتها، موقعیت مستاجران و شیوههاى مختلف اجازه زمینها، اوضاع سیاسى، ادارى، مالى، فرهنگى و عمرانى مصر و به خصوص قاره را به خوبى توصیف كرده است.
تلاش جدى مقریزى در توصیف شهر مصر با استفاده از منابع و مآخذ اصیل و معتبر به درجهاى است كه با وجود نگارش كتابهاى متعدد در این مورد، حتى بعد از او، اثرش هم چنان در ردیف كاملترین، معتبرترین و مشهورترین كتابهاى خطط قرار گرفته است.
هر چند مقریزى در مقدمه پیشنویس اثر خود به خوبى به میان مفهوم تاریخ و راه و روش و هدف از تألیف خطط پرداخته، اما مانند استادش ابن خلدون موفق به تطبیق آن با نظریه خود نشده است.
مقریزى در آغاز كتاب گرانسنگ المواعظ والاعتبار به این عاطفه میهنى و حس وطن دوستى اشاره كرده و مىنویسد: «مصر محل تولد و وطن خانواده و خویشاوندان من است. من در آنجا رشد یافتهام. بنابراین دوست دارم، آن را خوب بشناسم و تاریخ آن و شهرهاى قاهره و فسطاط را از گذشته دور تا كنون ذكر نمایم». او این احساس خود را با ذكر شهرها، محلهها، كوچهها، بازارها، دروازهها، قصرها، مساجد، مدارس و كتابخانههاى مصر بیان نموده است.
مقریزى در كتاب خطط خویش به توضیح جداگانه رؤوس ثمانیه پرداخته است. او مىنویسد با این كتاب هر انسانى مىتواند، در هر زمانى بخواهد از تاریخ مصر آگاه شود. او در توضیح دوّمین مسئله از رؤوس ثمانیه به وجه نامگذارى این كتاب پرداخته و مىنویسد، هر چه در تاریخ مصر تفحّص كردم آن را پراكنده یافتم. از طرفى براى من مقدور نبود كه آن را بر حَسَب سال وقوع حوادث منظّم كنم، چون زمان بسیارى از حوادث، به ویژه حوادث ادوار دور، ضبط نشده بود. از سوى دیگر به عللى كه در مطالعه كتاب معلوم خواهد شد، باز نتوانستم آن را بر حسب نام افراد منظّم نمایم. به ناچار آن را با بیان خطط و آثار آن سرزمین تنظیم نمودم كه هر فصلى موضوعهاى مناسب آن را دربردارد. بدین صورت بسیارى از اخبار مصر از پراكندگى بیرون آمد و نظم یافت. به همین سبب عنوان آن را المواعظ والاعتبار بذكر الخطط والآثار نامیدم.
او در توضیح این كه موضوع این كتاب چه نوع دانش و صناعتى است، مىنویسد: این كتاب از نوع علم اخبار است كه شرایع الهى و سنن انبیا به وسیله آن حفظ و شناخته شدهاند. مقریزى مىنویسد، این كتاب در هشت جزء تنظیم شده كه هر جزئى مشتمل بر بخشى از تاریخ مصر است.
او در مقدمه این كتاب فصلى را به بیان رؤوس ثمانیه، كه همان هشت مسئله ارسطوئى است، اختصاص داده و پس از ذكر هفت مورد، درباره مسئله هشتم، مىنویسد: «امّا روش من در نقل روایات بر سه گونه است:
1- نقل روایت از منابع پیشین
2- نقل روایت از اساتید علم و بزرگانى كه من آنها را درك كردهام.
3- نقل آنچه خود به چشم دیده و مشاهده كردهام.
او در این كتاب پس از تقسیم علم به عقلى و نقلى مىنویسد: انسان پس از آگاهى از این دو دانش مىتواند به تدبّر و تأمل در تاریخ بپردازد. برخى پژوهشگران در تمجید از روشمندى علمى مقریزى در كتاب خطط نوشتهاند: «همان گونه كه عظمت ابن خلدون و روش علمى او در مقدمه كتابش تجلّى یافته است، مقریزى نیز در كتاب خطط خویش مقدمه ارزشمندى دارد».
سخاوى، ضمن تحسین از مقریزى، وى را خالى از انتقاد ندانسته و او را به عدم اتقان در نقل روایات متهم مىكند. او انتقاد از مقریزى را تا بدان جا رسانیده كه حتى انتساب خطط را به وى انكار كرده و آن را متعلق به شخص دیگرى به نام شهابالدیناحمد بن عبدالله بن حسن الاوحدى 811ه.ق مىداند. وى معتقد است كه مقریزى با دستیابى به یادداشتهاى اوحدى با عنوان خطط مصر و القاهره و زیاد كردن مطالب غیر لازم، بدون آن كه ذكرى از مؤلف اولیه آن به میان آورد، اثر را به نام خود به ثبت رسانیده است. انتقاد سخاوى نسبت به تمامى شخصتهاى معاصر خود، موجب گردیده تا اظهارات وى در خصوص شخصیت و آثار علمى مقریزى مورد توجه قرار نگیرد.
این در حالى است كه مقریزى در مقدمه خطط تصریح كرده است كه در نگارش این كتاب به بسیارى از مورخان مصر تكیه داشته است. او به سه روشى كه در نگارش منقولات این كتاب از آنها بهره جسته اشاره نموده است، كه در بحث روش تاریخنگارى او به آنها اشاره نمودیم. مقریزى نام برخى از نویسندگانى را كه از آثار آنها سود جسته، نام برده است.
اوحدى در سال 811 قمرى درگذشته است؛ در حالى كه مقریزى در خلال سالهاى 820 تا 825 قمرى به نگارش كتاب خطط مشغول بوده است و این نگارش تا سال 843 قمرى؛ یعنى تا دو سال پیش از مرگش ادامه داشته است. بنابراین عقلاً ممكن نیست، مقریزى چیزى را مربوط به این دوره، از كسى نقل كرده باشد كه او پیش از آن زمان درگذشته است.
آنچه مقریزى در خطط درباره مصر و قاهره، از اوائل قرن هشتم تا دو سال پیش از وفاتش نوشته است، بیش از نیمى از عمر او را در برمىگیرد، و اگر آنچه با استناد به گذشتگان اقتباس كرده، به آن افزوده شود، دیگر آنچه در معرض اتهام سخاوى قرار مىگیرد، بسیار اندك خواهد بود. افزون بر این، كسى كه در عصر خویش خبره در تاریخ و روایت بوده، بعید است كه نیاز به اختلاس داشته باشد; به ویژه این كه پیش از این نیز آثارى در تاریخ مصر داشته است.
وضعیت كتاب
شمسالدین ابوعبدالله السرور البكرى در كتاب خود با عنوان قطف الازهار من الخطط و الاثار علاوه بر مختصر و مرتب كردن خطط مقریزى، فصلى را در خصوص قاضیان مصر تا مرگ زینالعابدین افندى قاضى 1065ه.ق به آن افزوده است. بكرى در مقدمه اثر خود علت این امر را اطناب و نامرتب بودن خطط مقریزى ذكر مىكند.
تلخیص دیگرى كه از اثر مقریزى صورت گرفته، كتاب الروضه البهیه فی تلخیص كتاب المواعظ و الاعتبار المقریزیه نوشته ابن عبدالظاهر است كه از ابتداى كتاب تا مدینه رعماس را شامل است.
سلسه طولانى كتابهاى خطط مصرى به كتاب خطط التوفیقیه الجدیده المصر القاهره و مدنها و بلادها القدیمه و الشهیده، نوشه على پاشا مبارک ختم مىشود. وى مبناى كار خود را خطط مقریزى قرار داد و آن چه كه در مدت چهار قرن فاصله بین اثر وى و مقریزى اتفاق افتاده بود را به رشته تحریر درآورد و در واقع قاهره كنونى را به گذشته آن در عصر مقریزى متصل كرد. هر چند مبارک تمامى شهرها و آبادىهاى مصر را با تراجم و شرح حال فراوان اعیان آن در زمان مختلف جمعآورى نمود، لیكن میان اثر وى و مقریزى تفاوت بسیارى وجود دارد. با توجه به دقت فراوان مقریزى، كار وى را مىتوان اساس و پایه خططها بر شمرد؛ در حالى كه مبارک اغلب مطالب خود را از مقریزى نقل كرده است و آنچه را كه خود نیز افزوده، جدا از ارتباط لازم در توصیف است.
منابع مقاله
- مجله تاریخ در آینه پژوهش، زمستان 1382، پیش شماره 4، عنوان مقاله: شناخت شخصیت و آثار تقىالدین مقریزى، نویسنده على غلامى دهقى.
- مجله كتاب ماه تاریخ و جغرافیا، مرداد و شهریور 1384، عنوان مقاله: مقریزى و كتاب المواعظ و الاعتبار، نوشته سوسن نیكجو.