الإصلاح
الإصلاح، تألیف ابوحامد احمد بن حمدان رازی (متوفی 322ق)، یکی از منابع اعتقادی اسماعیلیان است که در اوایل قرن چهارم هجری در نقد کتابی از محمد نسفی (متوفی 343ق)، نوشته شده است. کتاب به اهتمام دکتر حسن مینوچهر و مهدی محقق منتشر شده است. در ابتدای اثر مقدمهای ارزشمندی از شین نوموتو با ترجمه سید جلالالدین مجتبوی آمده است.
| الإصلاح | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | ابو حاتم رازی، احمد بن حمدان (نويسنده)
مجتبوی، جلال الدین (مترجم) مینوچهر، حسن ( گردآورنده) محقق، مهدی ( گردآورنده) نوموتو، شین ( مقدمهنويس) |
| عنوانهای دیگر | کتاب الاصلاح |
| ناشر | موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران - دانشگاه مک گیل |
| مکان نشر | ایران - تهران |
| سال نشر | 1383ش |
| چاپ | 2 |
| شابک | 964-5552-28-8 |
| موضوع | اسماعیلیه - عقاید - کلام اسماعیلیه |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | /الف2الف6 215/2 BP |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
ساختار
کتاب، مشتمل بر مقدمه محقق و شش جزء است. مطالب هر جزء نیز در قالب فصول متعدد مطرح شده است.
گزارش محتوا
نسفی کتابی داشته است به نام «المحصول» که به دست ما نرسیده است. وی این کتاب را اندکی پیش از استقرار خلافت فاطمیان یا طی سالهای نخستین آن نوشته است. ابوحاتم رازی در «الإصلاح» موجود از نسفی و کتاب او نام نبرده است، ولی مطالبی را نقل و مورد انتقاد قرار داده که صاحبنظران معتقدند از کتاب «المحصول» نسفی است. به نظر میرسد که ابوحاتم مقدمهای هم بر کتاب خود نوشته بوده و در آن مقدمه میبایست کتاب «المحصول» نسفی را معرفی کرده و تصریح کرده باشد که نقل قولهای کتاب «الإصلاح» از آن کتاب نسفی است، ولی متأسفانه آنچه از کتاب «الإصلاح» در دست است آن مقدمه ابوحاتم را ندارد. بههرحال آنچه از این اثر ابوحاتم رازی موجود است - اگرچه در شش جزء آمده است - اما بهطور کلی سه مبحث را شامل میشود. در مبحث نخست که بخش نسبتاً اندکی از حجم کتاب را در بر گرفته به نقل و تفسیر بعضی از آیات قرآن درباره پارهای از رفتار و رسوم مذهبی مثل ازدواج و مانند آن و بعضی گناهان میپردازد. مبحث دوم که نسبت به مبحث سوم حجم کمتری دارد، شامل مطالب فلسفی درباره جهانشناسی و خلقت جهان و روانشناسی است. مبحث سوم نیز که عمده مطالب کتاب را در بر دارد درباره تاریخ مقدس یا ادوار هفتگانه، پیامبران صاحب شریعت و اولوالعزم و چگونگی نجات و رستگاری انسان و روبهرو شدن پیامبران با فرشتگان با ذکر نمونههایی از احوال آنان است[۱].
کتاب الإصلاح، شامل کاوشهای نظری ابوحاتم رازی است که نسفی همکیش خود را درباره موضوعات گوناگونی مانند جهانشناسی، روانشناسی، مردمشناسی ، نبوت و غیره رد میکند. این کتاب همچنین شامل نقل قولهای بسیاری از کتاب «المحصول»، یکی از کهنترین آثار فلسفی اسماعیلی است که متأسفانه مفقود شده است. بنابراین، این متن جدیدالطبع، یکی از نخستین نمونههای بازمانده دلیل و مدرک فلسفه نوافلاطونی مذهب اسماعیلی در قرن چهارم هجری را تشکیل میدهد[۲].
ابوحاتم، آفرینششناسی (علم پیدایش جهان) را بهنحو ذیل توصیف کرده است: نفس، صورت مریی را که طبیعت است از ماده (هیولا) ساخته و پدید آورده است. این صورت یا طبیعت، جوهر جهان متوسط (العالم الأوسط) است که بدان بهعنوان افلاک نیز اشاره شده است و جوهر جهان زیرین را در بر دارد. این جوهر، عناصر (امهات) نیز نامیده شده است. در زیر افلاک موجودات جهان (مركبات العالم) و محصولات آن (مواليده)، یعنی معدنیات، گیاهان و حیوانات هستند[۳].
ابوحاتم میکوشد تا هر پیامبر و مأموریت او را به هر بخش از بدن یک انسان، که خود جهان کوچکی است که در خویشتن تمام بخشهای جهان بزرگ را در بر دارد، منسوب نماید. آدم را به پای راست نسبت میدهد، نوح را به پای چپ، ابراهیم را به شکم، موسی را به دست چپ، عیسی را به دست راست، محمد را به سر. پیامبر، محمد(ص) همچنین بهعنوان شخصیتی توصیف شده است که تمام تعالیم دینی را به هم میپیوندد و متحد میکند و توسط او قوانین مقدس تمام شده (يتمّ) و کامل گشته است (يكمل). بهعلاوه ابوحاتم صورتبندی بدن انسانی را در رحم با بسط و توسعه «تاریخ مقدس» از طریق سلسله قوانین مقدس مقایسه میکند. درست همان طور که بدن انسانی در جهان بیرون از رحم ابتدا سرش ظاهر میشود، همینطور تاریخ با تکمیل قانون مقدس پیامبر محمد (تمام شریعت سادس النطقاء) به مرحله جدید گشایش (کشف) که با سر مقایسه شده است، وارد میشود[۴].
این اثر ابتدا توسط دکتر حسن مینوچهر بر اساس سه نسخه خطی تصحیح و همراه با علامتگذاری و اعراب کامل به چاپ رسیده است. ازآنجاکه لغزشهایی در اعرابگذاری رخ داده بود، یک نسخه از کتاب در اختیار دکتر محقق قرار میگیرد. این نسخه باز نیازمند اصلاحاتی بوده که توسط دکتر محقق انجام میپذیرد و نامهای اشخاص و فرق و طوایف و کتابها و اماکن و اشعار و اصطلاحات و احادیث از کتاب استخراج و بهصورت فهرست به آن ملحق میگردد[۵].
پانویس
منابع مقاله
- مقدمه.
- فاطمی، سید حسن ، «مروری بر کتاب الإصلاح»، کتاب ماه دین، مرداد و شهریور 1378، شماره 22 ، ص8-9:
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/33205
- بوشاسب گوشه، فیضالله، «کتاب الإصلاح، اثری در تبیین آرای اسماعیلی از قرن چهارم هجری»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، مرداد و شهریور 1381، شماره 58 و 59، ص30 تا 34: