ابیات پراکنده شاهنامه در منابع کهن فارسی تا پایان سال هفتصد هجری
| ابیات پراکندۀ شاهنامه در منابع کهن فارسی تا پایان سال هفتصد هجری | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | غلامی، علی (نویسنده) |
| ناشر | بنیاد موقوفات دکتر افشار با همکاری نشر سخن |
| مکان نشر | تهران |
| سال نشر | ۱۴۰۴ |
| شابک | 978-622-4889-43-0 |
| موضوع | شعر فارسی -- قرن ۴ق، فردوسی، ابوالقاسم، ۳۲۹-۲۱۶؟ق. |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | PIR 4490 |
ابیات پراکندۀ شاهنامه در منابع کهن فارسی تا پایان سال هفتصد هجری تألیف علی غلامی (متولد ۱۳۶۲ش)؛ این کتاب به گردآوری ابیات نقلشده از شاهنامه فردوسی در متون نثر فارسی سدههای ششم و هفتم هجری میپردازد و ضبط این ابیات را با متن ویراستهشده و نسخ معتبر شاهنامه مقابله میکند.
ساختار
کتاب شامل یک مقدمه و فهرستی از منابع مورد استفاده است. نویسنده ذیل هر منبع، ابیات شاهنامه نقلشده در آن را به ترتیب معرفی و بررسی کرده است.
گزارش کتاب
از آفات روزگار بر میراث مکتوب ایران، نابودی بیشتر دستنویسهای شاهنامه در سدههای پنجم و ششم هجری و بخش عمدهای از آنها در سدههای هفتم و هشتم است. با این حال، از آنجا که شاهنامه از همان آغاز سرایش، یکی از متون بالینی اهل قلم بوده، ابیات بسیاری از آن در دیگر آثار ادبی فارسی راه یافته است. این ابیات که در تألیفات سدههای پنجم تا هفتم هجری ثبت شدهاند، میتوانند در پیرایش و تصحیح متن شاهنامه بسیار راهگشا باشند.
شاهنامه با وجود شمار زیاد دستنویسهای شناختهشده، از گشتگیهای عمده و تصرفات گوناگون در امان نمانده است. کهنترین نسخه موجود، نسخۀ فلورانس (مورخ ۶۱۴ ق) است که حدود دویست سال پس از پایان سرایش شاهنامه کتابت شده و آن هم تنها نیمۀ نخست کتاب را دربرمیگیرد. دیگر دستنویسهای معتبر نیز به دلیل کاستیها، افزودهها، کمسوادی یا اعمال سلیقۀ کاتبان، دچار معایب فراوانی شدهاند. بهگونهای که امروز حتی یک نسخۀ کاملاً مضبوط و تندرست از شاهنامه در دست نیست. ازاینرو مصحح این متن، ناگزیر از مراجعه به منابع جانبی است.
یکی از مهمترین منابع جانبی برای تصحیح شاهنامه، کتابهای کهن فارسی از سدههای ششم و هفتم هجری است که به فراخور، ابیاتی را از شاهنامه نقل کردهاند. از آنجا که مأخذ مؤلفان این متون، دستنویسهایی از شاهنامه در همان سدهها بوده، گردآوری این ابیات میتواند برای مصححان سودمند باشد. به همین دلیل، نگارنده در این کتاب به سراغ کهنترین و معتبرترین دستنویسهای این متون رفته و ابیات پراکنده را گردآوری کرده است. انتخاب این بازه زمانی (تا پایان سال ۷۰۰ هجری) از آن روست که هیچ نسخه کامل و معتبری از شاهنامه متعلق به این دو قرن در دست نیست؛ ازاینرو ابیات نقلشده در متون این دوره، حکم نسخهای کهنتر را برای متنپژوهان خواهند داشت.
نگارنده تأکید میکند که به ابیات پراکنده در متون پس از سال ۷۰۰ هجری (با توجه به فزونی نسخههای معتبر شاهنامه از قرن هشتم به بعد) و نیز ابیات مندرج در متون منظوم حماسی چون شهریارنامه، بیژننامه و فرامرزنامه نپرداخته است.
روش کار بدینگونه است که ابتدا متن مورد نظر (همراه با معرفی کهنترین یا معتبرترین دستنویس آن) معرفی میشود. سپس تعداد ابیات منقول از شاهنامه یا ابیات منسوب به فردوسی در آن متن ذکر میگردد. آنگاه بیت به صورتی که در دستنویس آمده، همراه با شماره صفحه یا ورق نقل میشود (و در مواردی که ضبط نسخه مغشوش یا دارای افتادگی بوده، ضبط متن چاپی جایگزین شده است). در پایان، جای بیت در شاهنامۀ چاپ جلال خالقیمطلق (با ذکر شماره جلد و صفحه) مشخص شده است. از جمله متونی که در این کتاب بررسی شدهاند، میتوان به این موارد اشاره کرد: لغت فرس، گنج الگنج، سراج السائرین، رسالۀ عینیه، مجمل التواریخ والقصص، نامههای عینالقضات، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، کنوز الحکمة، چهار مقاله، بحر الفوائد، سندبادنامه، و تاریخ بیهق.[۱]
پانویس
منابع مقاله
پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات