ابن هبةالله، سعید بن هبةالله
ابوالحسن سعید بن هبةالله بن حسین عشاب بغدادی (۴۳۶-۴۹۵ق)، پزشک، فیلسوف و منطقدان برجسته اهل بغداد بود. او در روزگار خلفای عباسی، المقتدی و المستظهر، میزیست و ریاست بیمارستان عضدی بغداد را بر عهده داشت. او از استادانی چون ابن تلمیذ و ابوالفضل کتیفات بهره برد و شاگردانی چون ابن ملكا و ابن جزله تربیت کرد. از مهمترین آثار او کتاب «المغنی فی الطب» است که برای خلیفه المقتدی نگاشت.
ولادت
ابوالحسن سعید بن هبةالله بن حسین، معروف به عشاب بغدادی، در سال ۴۳۶ هجری قمری (۱۰۴۵ میلادی) در بغداد متولد شد.[۱] ابن ابیاصیبعه تاریخ دقیق تولد او را شب شنبه، ۲۳ جمادیالثانیه سال ۴۳۶ هجری ذکر کرده است.[۲]
تحصیلات
او در بغداد نزد استادان بزرگی به تحصیل پزشکی و علوم حکمی پرداخت. از جمله استادان او میتوان به ابوالعلاء بن تلمیذ، ابوالفضل کتیفات و عبدان کاتب اشاره کرد.[۲] ذهبی او را شیخ الاطباء عراق دانسته و گفته است که دانش پزشکی در عصر او به او منتهی میشد.[۳]
فعالیتها
عشاب بغدادی در دستگاه خلفای عباسی، المقتدی بأمرالله و پسرش المستظهر بالله، خدمت میکرد.[۴] او مدتها در بیمارستان عضدی بغداد به درمان بیماران اشتغال داشت و مدتی نیز سرپرستی آن را بر عهده گرفت.[۵] کتاب «المغنی فی الطب» را برای خلیفه المقتدی تألیف کرد.[۱]
ابن ابیاصیبعه داستانی از او نقل کرده است که روزی در بیمارستان عضدی، زنی از او درباره درمان فرزندش پرسید و او گفت: «باید به او چیزهای سرد و مرطوب بدهی.» بیماری که در آنجا بود، به او خندید و گفت: «این حرف به درد شاگردانت میخورد که قوانین طب را میدانند، نه این زن که نمیداند "سرد و مرطوب" چیست. باید چیز مشخصی به او میگفتی.» و سپس گفت: «من تو را سرزنش نمیکنم، چون کار عجیبتری هم کردهای: کتابی مختصر نوشتهای و نامش را "المغنی" (کافی) گذاشتهای، و کتابی مفصل نوشتهای و نامش را "الإقناع" (قانعکننده) گذاشتهای؛ باید برعکس میبود!» عشاب اعتراف کرد و گفت: «به خدا اگر میتوانستم نام این دو را با هم عوض کنم، میکردم.»[۲]
او در علوم حکمی و فلسفی نیز تبحر داشت و به گفته ذهبی، در این علوم نیز مشهور بود.[۳] صفدی او را پزشکی فاضل در علوم حکمی و مشهور در آنها دانسته است.[۴]
وفات
عشاب بغدادی در سال ۴۹۵ هجری قمری (۱۱۰۱ یا ۱۱۰۲ میلادی) در بغداد درگذشت.[۱] ابن ابیاصیبعه تاریخ دقیق وفات او را شب یکشنبه، ۶ ربیعالاول سال ۴۹۵ هجری ذکر کرده و سن او را ۵۶ سال نوشته است.[۲] بغدادی در «هدیة العارفین» سال وفات او را ۴۹۴ هجری ثبت کرده است.[۶] برخی منابع متأخر نیز سال ۴۹۵ هجری را ذکر کردهاند.[۷]
آثار
او تألیفات بسیاری در پزشکی، منطق و فلسفه از خود بر جای گذاشت. مهمترین آثار او عبارتند از:
- المغنی فی الطب: این کتاب را برای خلیفه المقتدی تألیف کرد.[۱]
- الإقناع فی الطب: کتابی مفصل در پزشکی.[۲]
- التلخیص النظامی.[۲]
- خلق الإنسان.[۲]
- کتاب فی الیرقان.[۲]
- مقالة فی ذکر الحدود و الفروق: رسالهای در فلسفه.[۲]
- مقالة فی صفات تراکیب الأدویة المحال علیها فی کتاب المغنی.[۲]
- جوابات عن مسائل طبیة سئل عنها.[۲]
- مقالة فی تحدید مبادی الأقاویل الملفوظ بها و تعدیدها.[۲]
- الأسباب و العلامات.[۶]
- معرفة العلل و الأعراض.[۷]
پانویس
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی، ج۳، ص۱۶۰.
- ↑ ۲٫۰۰ ۲٫۰۱ ۲٫۰۲ ۲٫۰۳ ۲٫۰۴ ۲٫۰۵ ۲٫۰۶ ۲٫۰۷ ۲٫۰۸ ۲٫۰۹ ۲٫۱۰ ۲٫۱۱ ابن ابی اصیبعه، عیون الأنباء فی طبقات الأطباء، ج۲، ص۲۷۳-۲۷۵.
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۳۴، ص۲۱۴.
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ صفدی، الوافی بالوفیات، ج۱۵، ص۲۶۸-۲۶۹.
- ↑ زرکلی، الأعلام، ج۳، ص۱۰۳-۱۰۴.
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ بغدادی، هدیة العارفین، ج۱، ص۳۹۰-۳۹۱.
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ کحاله، معجم المؤلفین، ج۴، ص۲۳۳-۲۳۴.
منابع مقاله
- پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی، ج۳، تهران: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۷-۱۳۸۹ش.
- ابن ابی اصیبعه، احمد بن قاسم، عیون الأنباء فی طبقات الأطباء، ج۲، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، چاپ اول، ۲۰۰۱م.
- ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، ج۳۴، بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
- صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۱۵، بیروت: دار النشر فرانز شتاینر، چاپ دوم، ۱۴۰۱ق.
- زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء، ج۳، بیروت: دار العلم للملایین، چاپ هشتم، ۱۹۸۹م.
- بغدادی، اسماعیل، هدیة العارفین: أسماء المؤلفین و آثار المصنفین، ج۱، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول.
- کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، ج۴، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۳۷۶ق.
