ابن سلامه، هبةالله بن سلامه

هبةالله بن سلامة بن نصر
نام کامل	هبةالله بن سلامة بن نصر بن علی
نام‌های دیگر	ابوالقاسم ضریر، ابن سلامة
نام پدر	سلامة بن نصر بن علی
ولادت	نامشخص
محل تولد	احتمالاً بغداد، عراق (خلافت عباسی)
محل زندگی	بغداد
رحلت	رجب ۴۱۰ قمری (۱۰ رجب ۴۱۰ به نقلی)
مدفن	مقبره جامع منصور، بغداد
خویشاوندان	ابومحمد رزق الله بن عبدالوهاب تمیمی (نوه دختری)
دین	اسلام
پیشه	مفسر، مقری، نحوی، محدث
اطلاعات علمی
علایق پژوهشی	تفسیر قرآن، قرائات، نحو عربی، حدیث، علوم قرآن
اساتید	ابوبکر بن مالک قطیعی زید بن ابی بلال
شاگردان	ابوالحسن علی بن قاسم طابئی حسن بن علی عطار رزق الله تمیمی (نوه)
برخی آثار	الناسخ والمنسوخ فی القرآن الناسخ والمنسوخ من الحدیث المسائل المنثورة فی النحو والتفسیر

هبةالله بن سلامة بن نصر بن علی، ابوالقاسم ضریر بغدادی (متوفی ۴۱۰ قمری)، مفسر، مقری، نحوی و محدث برجستهٔ بغداد در اواخر سدهٔ چهارم و اوایل سدهٔ پنجم هجری بود. وی به دلیل نابینایی به «ضریر» شهرت داشت و از حافظه‌ای قوی در تفسیر قرآن، نحو و علوم عربی برخوردار بود. حلقهٔ درسی او در جامع منصور بغداد برگزار می‌شد و به روایت مشهور، نود و پنج تفسیر را از حفظ روایت می‌کرد. از آثار او می‌توان به «الناسخ والمنسوخ فی القرآن»، «الناسخ والمنسوخ من الحدیث» و «المسائل المنثورة فی النحو والتفسیر» اشاره کرد.

ولادت و نسب

تاریخ دقیق تولد هبةالله بن سلامه دانسته نیست. او اهل بغداد بود و از این رو به «بغدادی» شهرت یافت. پدرش «سلامة بن نصر بن علی» نام داشت. وی به سبب نابینایی به «ضریر» ملقب بود.

اساتید و تحصیلات

هبةالله بن سلامه علم قرائت قرآن را نزد «زید بن ابی بلال» فراگرفت. همچنین از «ابوبکر بن مالک قطیعی» و دیگران حدیث شنید. او در علوم تفسیر، نحو و زبان عربی چنان تبحر یافت که یاقوت حموی در کتاب «معجم الأدباء» دربارهٔ او نوشته است: «کان من أحفظ الناس لتفسیر القرآن و النحو و العربیة» (از حافظه‌ترین مردم نسبت به تفسیر قرآن، نحو و زبان عربی بود). همچنین ابوعمرو دانی در کتاب خود از او به عنوان «أحفظ أهل زمانه لتفسیر القرآن و اختلاف السلف فیه» (حافظه‌ترین مردم زمان خود در تفسیر قرآن و اختلاف سلف در آن) یاد کرده است.

فعالیت‌ها

تدریس در جامع منصور

وی در مسجد جامع منصور بغداد حلقهٔ درسی داشت و به تدریس تفسیر، علوم قرآنی و نحو می‌پرداخت. خطیب بغدادی در «تاریخ بغداد» آورده است: «کانت له حلقة فی جامع المنصور» (او را حلقه‌ای در جامع منصور بود). همچنین ادنه‌وی در «طبقات المفسرین» به وجود حلقه درس او در جامع منصور اشاره کرده است.

حفظ و روایت تفسیر

از ویژگی‌های بارز ابن سلامه، حافظهٔ قوی او در تفسیر قرآن بود. ابن جزری در «غایة النهایة» نقل کرده است: «یقال أنه روى خمسة و تسعین تفسیراً» (گفته می‌شود که نود و پنج تفسیر را روایت کرده است). همچنین حدادی در «المدخل لعلم تفسیر کتاب الله تعالی» نوشته است: «کان من أحفظ الناس لتفسیر القرآن، له حلقة بجامع المنصور، یقال: إنّه روى خمسة وتسعين تفسیراً، توفي ببغداد سنة 401ق» (از حافظه‌ترین مردم در تفسیر قرآن بود، حلقه‌ای در جامع منصور داشت، گفته می‌شود نود و پنج تفسیر روایت کرد، در بغداد سال ۴۰۱ق درگذشت).

روایت حدیث

ابن سلامه از مشایخ حدیث بود و احادیث را از ابوبکر بن مالک قطیعی و دیگران روایت کرد. نوهٔ او «ابومحمد رزق الله بن عبدالوهاب تمیمی» که از محدثان نامدار بود، از وی روایت حدیث کرده است. زرکلی در «الأعلام» نیز به این مطلب اشاره کرده است.

شاگردان

از جمله شاگردان وی می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

- «ابوالحسن علی بن قاسم طابئی» – که نزد او قرائت آموخت.

- «حسن بن علی عطار» – که قرائت قرآن را از وی فراگرفت.

- «ابومحمد رزق الله بن عبدالوهاب تمیمی» – نوهٔ دختری او که از وی حدیث روایت کرده است.

وفات

هبةالله بن سلامه در ماه رجب سال ۴۱۰ هجری قمری در بغداد درگذشت. خطیب بغدادی در «تاریخ بغداد» تاریخ دقیق‌تری ذکر کرده و نوشته است: «توفي يوم الثلاثاء، ودفن يوم الأربعاء العاشر من رجب سنة عشر وأربعمائة في مقبرة جامع المنصور» (وی روز سه‌شنبه درگذشت و روز چهارشنبه دهم رجب سال ۴۱۰ در مقبرهٔ جامع منصور به خاک سپرده شد). ادنه‌وی نیز در «طبقات المفسرین» وفات او را در شهر رجب سال ۴۱۰ ذکر کرده است.

آثار

از هبةالله بن سلامه آثار متعددی بر جای مانده که مهمترین آنها عبارتند از:

1. الناسخ والمنسوخ فی القرآن – این کتاب به صورت نسخه خطی موجود است و به روایت نوهٔ او رزق الله تمیمی نقل شده است. چاپ سنگی نیز از آن منتشر شده است. زرکلی در «الأعلام» آن را «صغیر» (کوچک) توصیف کرده است.
2. الناسخ والمنسوخ من الحدیث – نسخه خطی در کتابخانه‌های تیموریه و ازهریه موجود است.
3. المسائل المنثورة فی النحو والتفسیر – مشتمل بر مسائل پراکنده در نحو و تفسیر قرآن. یاقوت حموی در «معجم الأدباء» از این کتاب نام برده است.

منابع مقاله

• یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الأدباء: ارشاد الاریب الی معرفة الادیب، بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۱۹۹۳م، ج۶، ص۲۶۷۷
• خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد أو مدینة السلام، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۹۹۷م، ج۱۴، ص۷۱
• زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج۸، ص۷۲
• ابن جزری، محمد بن محمد، غایة النهایة فی طبقات القراء، طنطا: دار الصحابة للتراث، ۲۰۰۹م، ج۳، ص۱۳۴۵
• سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین و النحاة، بیروت: المکتبة العصریة، ج۲، ص۳۲۳
• ادنه‌وی، احمد بن محمد، طبقات المفسرین، مدینه منوره، ۱۹۹۷م، ص۱۰۰
• حدادی، احمد بن محمد، المدخل لعلم تفسیر کتاب الله تعالی، دمشق: دار القلم، ۱۹۸۸م، ص۲۰
• صفدی، خلیل بن ایبک، نکت الهمیان فی نکت العمیان، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۲۰۰۷م، ص۲۸۷
• پایگاه الرق المنشور: ابن سلامة؛ هبةالله بن سلامة بن نصر بن علي، أبو القاسم

وابسته‌ها

• الناسخ و المنسوخ من كتاب الله عز و جل
• الناسخ و المنسوخ في القرآن الکریم
• أسباب النزول