آتش لکهنوی، خواجه حیدرعلی

اطلاعات شخصی
تخلص	آتش
نام پدر	خواجه علی بخش
ولادت	حدود ۱۱۹۲ق/۱۷۷۸م
محل تولد	فیض‌آباد
محل زندگی	هند
رحلت	۱۲۶۳ق/۱۸۴۷م
دین	اسلام
اطلاعات علمی
اساتید	مصحفی
برخی آثار	دیوان غزلیات

خواجه حیدرعلی آتش لکهنوی' (درگذشته ۱۲۶۳ق/۱۸۴۷م)، متخلص به «آتش»، فرزند خواجه علی بخش از شاعران اردوزبان هند است.

زندگی

مصحفی (درگذشته ۱۲۴۰ق/۱۸۲۵م) در آغاز کتاب ریاض الفصحاء از او یاد کرده و سن او را ۲۹ سال نوشته است. از آنجا که آغاز نگارش این کتاب در ۱۲۲۱ق/۱۸۰۶م بوده، ولادت آتش باید در حدود ۱۱۹۲ق/۱۷۷۸م باشد.

عشرت لکهنوی سال‌های عمر آتش را نزدیک به ۷۰ سال نوشته استکه با توجه به وفات او در ۱۲۶۳ق/۱۸۴۷م تأیید می‌شود.

پدران وی از صوفیان هند بوده‌اند و سلسله نسب آنان به خواجه عبیدالله احرار نقشبندی (سده ۹ق/۱۵م) می‌رسیده است. خواجه علی بخش در جوانی از دهلی به فیض‌آباد مهاجرت کرد و حیدرعلی در این ناحیه زاده شد. تحصیلات مقدماتی را در زادگاه خود آغاز کرد، ولی به سبب درگذشت پدر، از ادامه تحصیل بازماند.

روزگار جوانی را به معاشرت عیاران و لشکریان می‌گذراند و به گفتۀ نواب خان شیفته در گلشن بی خار «روش رندانه و وضع بی باکانه» داشت و در آغاز جوانی به «شمشیر باز» معروف شده بود.

فعالیت ادبی

در فیض‌آباد به دستگاه نواب میرزا محمدتقی خان ترقی که «رئیس» (فرماندار) آن ناحیه بود و در شعر و ادب دست داشت، وارد شد و در آنجا با شاعر معروف، ناسخ، آشنا گردید. پس از آنکه نواب یادشده در زمان حکومت غازی الدین حیدر پادشاه (۱۲۲۹-۱۲۴۳ق/۱۸۱۴-۱۸۲۷م) به لکهنو آمد، آتش نیز به این شهر نقل مکان کرد، ولی از آن پس از خدمت در دستگاه‌های دیوانی کناره گرفت و به حلقه شاگردان و مصاحبان مصحفی درآمد و در اندک زمانی از معروف‌ترین شاعران اردوزبان هند شد.

آتش دارای مناعت طبع بود، با قناعت و آزادمنشی زندگی می‌کرد و گرد دربار نوابان و شاهان نمی‌گشت. از پیروان خاندان نبوت بود و روش و اخلاق عارفانه داشت.

سبک و تأثیر

کار آتش غزل‌سرایی بود و گفته‌اند که در آغاز شاعری به فارسی نیز شعر می‌سرود. غزلیاتش عاشقانه است و رنگ و چاشنی عرفانی نیز دارد. مولوی عبدالسلام ندوی شعر او را از این لحاظ با سخن حافظ قابل مقایسه می‌داند. تأثیر شعر فارسی در مضامین، تشبیهات، ترکیبات و غزلیات آتش آشکار است.

صاحبنظرانِ شعر اردو، کلام او را به پاکیزگی، روشنی، قوت تأثیر، خالی بودن از تکلف و نزدیک بودن به زبان محاوره می‌ستایند. تأثیر او در اعتلای شعر اردو در ناحیه لکهنو شایسته توجه است.

گروهی از شاعران آن منطقه از شاگردان و تربیت‌یافتگان او بوده‌اند. پسرش محمدعلی نیز شاعر بود و «جوشی» تخلص می‌کرد.

آثار و چاپ دیوان

دیوان غزلیات او بار اول به تصحیح خود او در ۱۸۴۵م چاپ و منتشر شد. پس از مرگ او تمامی اشعارش در ۲ جلد در ۱۲۶۸ق/۱۸۵۲م در لکهنو، و در ۱۸۷۱ و ۱۸۸۴م در کانپور به چاپ رسید. رده ها را وارد کنید