نهج‌البلاغة الثاني

نهج‌البلاغة الثاني، كتابى است به زبان عربى، نوشته شيخ جعفر حائرى كه در آن برخى از سخنان امیرالمؤمنین على(ع)، به روش ابواب نهج‌البلاغة سيّد رضى گردآورى شده است.[۱]

‏نهج‌البلاغة الثانی
نهج‌البلاغة الثاني
پدیدآورانعلی بن ابی‎طالب(ع)، امام اول (نویسنده) حائری، جعفر (گردآورنده)
عنوان‌های دیگرنهج‌البلاغة لمعة مختارة من الخطب و الکتب و الکلم القصار لسیدنا و مولانا أمیر المومنین علی بن ابی‌طالب علیهماالسلام، لم تذکر فی نهج‌البلاغة ناسج علی منواله
ناشرمؤسسة دار الهجرة
مکان نشرقم - ایران
سال نشر1410 ق
چاپ1
موضوععلی بن ابی‌طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - خطبه‌ها

علی بن ابی‌طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - نامه‌ها

علی بن ابی‌طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - کلمات قصار
زبانعربی
تعداد جلد3
کد کنگره
‏‎‏BP‎‏ ‎‏39‎‏/‎‏5‎‏ ‎‏/‎‏ن‎‏9
نورلایبمطالعه و دانلود pdf

ساختار

كتاب مشتمل بر است بر كلمۀ الناشر، مقدمه‌اى به قلم مؤلف و سه باب: خطبه‌ها، نامه‌ها و كلمات قصار.

گزارش محتوا

اثر حاضر در ادامه تأليفاتى است كه مشتمل بر سخنان اميرالمؤمنين(ع) است. چه، پيش از تأليف نهج‌البلاغة حدود چهل كتاب، و پس از تأليف نهج‌البلاغة حدود سى كتاب فراهم آمده كه مشتمل بر سخنان آن حضرت است. همچنين اين اثر در ادامه تأليفاتى است كه به روش ابواب نهج‌البلاغة سيد رضى تهيه شده است.

بنابراین، نهج‌البلاغة الثانى، از سويى در ادامه تأليفاتى است كه احتواء بر سخنان اميرالمؤمنين على(ع) است، و از سوى ديگر در ادامه آثارى است كه به روش ابواب نهج‌البلاغة رضى فراهم آمده است.

همان گونه كه پيشتر اشاره رفت، كتاب حاضر در سه بخش و به سياق ابواب نهج‌البلاغة تنظيم شده است: خطبه‌ها، نامه‌ها و كلمات قصار. در بخش اوّل، 139 خطبه و در بخش دوّم، 71 نامه و در بخش سوّم، 336 سخن كوتاه آورده شده است. همين جا مى‌توان مقايسه‌اى كرد ميان تعداد فقرات اين كتاب با نهج‌البلاغة رضى كه بر اساس چاپ صبحى صالح، مشتمل است بر 241 خطبه، 79 نامه و 480 سخن كوتاه. بنابراین، حجم نهج‌البلاغة الثانى در حدود دو سوّم نهج‌البلاغة و كمتر از آن است.[۲]

در نهج‌البلاغة الثانى، از ميان خطبه‌ها، بلندترين آن‌ها خطبه 75 در شش و نيم صفحه، و كوتاه‌ترين آن‌ها، خطبه 38 در يك و نيم سطر است. همچنين از ميان نامه‌ها، بلندترين آن‌ها نامه 71 در هفت و نيم صفحه، و كوتاه‌ترين آن‌ها نامه 4 در يك سطر است. و نيز در ميان كلمات قصار، بلندترين آن‌ها (يعنى به نسبت ديگر فقرات)، حديث 48 و 65 در يك و نيم صفحه، و كوتاه‌ترين آن‌ها حديث 76 و 78 و 134 و 320 شامل سه كلمه است.[۳]

بنابراین، اثر حاضر مشتمل بر بخشى از خطبه‌ها و نامه‌ها و كلمات قصار اميرالمؤمنين على(ع) است كه به گفته گردآورنده در نهج‌البلاغة ياد نگرديده است.

كليه خطبه‌ها، نامه‌ها و كلمات قصار بدون سند آورده شده و گردآورنده هيچ توضيحى در اين‌باره نداده است. در عوض، مصادر يكايك خطبه‌ها و نامه‌ها و كلمات قصار در پايان كتاب نشان داده شده است. مصادر كتاب، متنوع است و از كتاب‌هاى فريقين توأمان استفاده شده و غير از جوامع روايى، كتاب‌هاى تاريخى را نيز شامل است. در ميان مصادر كتاب، بيشتر از اين آثار نقل شده است: شرح نهج‌البلاغة از ابن ابى‌الحديد(و بيشتر بحث حكم منسوبه از آن)، غرر الحكم و درر الكلم از آمدى، مستدرك نهج‌البلاغة از هادى کاشف‌الغطاء، نهج‌السعاده فى مستدرك نهج‌البلاغة از محمّدباقر محمودى.[۴]

برخى واژه‌ها را گردآورنده در پاصفحه معنا كرده و گاه توضيحى كوتاه درباره برخى فقرات سخنان اميرالمؤمنين(ع) به دست داده است. همچنين برخى از گفتارهاى حضرتش را كه قريب‌المضمون با نهج‌البلاغة است و يا به گونه‌اى ديگر در نهج‌البلاغة روايت شده، يادآورى كرده است.[۵]

ارزيابى و نقد

  1. نخستين نقص كتاب حاضر، معطوف به عنوان آن است: نهج‌البلاغة الثانى. گو اين كه عنوان اين اثر بسيار پر جاذبه و تأمل برانگيز است؛ امّا با وجود اين، عنوان مناسب و زيبنده‌اى براى كتاب نيست و مؤلف نتوانسته است، از عهده چنين عنوان سترگى برآيد و بدان وفا كند. بديهى است، انتخاب عنوان مزبور براى كتاب حاضر بدان معناست كه اين كتاب، استدراك نهج‌البلاغة و ادامه و تكمله كار سيد رضى است كه در آن فصيح‌ترين و بليغ‌ترين سخنان اميرالمؤمنين(ع) كه از سيد رضى در نهج‌البلاغة فوت شده، در اين اثر گرد آمده باشد. امّا اين اثر به هيچ‌رو مشتمل بر چنين ويژگى نيست. بلكه مؤلف تنها به اين بسنده كرده كه پاره‌اى از سخنان اميرالمؤمنين(ع) را كه در نهج‌البلاغة نيامده، در اين كتاب گردآورد و آن را به روش نهج‌البلاغة در سه بخش خطبه‌ها و نامه‌ها و كلمات قصار تبويب كند.[۶]
  2. گفتيم كه نهج‌البلاغة الثانى عهده‌دار انتخاب فصيح‌ترين و بليغ‌ترين سخنان اميرالمؤمنين(ع) نيست. با وجود اين، برخى از خطبه‌هاى آن حضرت در كتاب حاضر تقطيع شده و اسناد خطبه‌ها نيز افكنده شده است. لابد مؤلف محترم با چنين شيوه‌اى قصد آن داشته كه كار خود را با كار سيد رضى، همانند كنند. ولى در پيش يادآور شديم كه مقصود سيد رضى از تقطيع خطبه‌ها، عرضه فصيح‌ترين و بليغ‌ترين بخش از خطابه‌هاى اميرالمؤمنين بوده است. و نيز از همين رو بوده است كه وى اسناد خطبه‌ها را افكنده و راويان آن را ياد نكرده است. امّا چون مؤلف اين اثر مقصود ادبى از تأليف كتاب حاضر نداشته و در صدد گزينش فصيح‌ترين سخنان امام(ع) نبوده است؛ بنابراین، بهتر بود كه به تقطيع خطبه‌ها و حذف سلسله راويان نمى‌پرداخت. اين شيوه، منافاتى با اختصار كتاب نيز نداشت. زيرا اساسا خطابه‌هاى اميرالمؤمنين(ع) كوتاه بوده و ميانگين آن‌ها يك دو صفحه است.[۷]
  3. در نقل احاديث دقت كافى نشده و گاه كلمه‌اى تغيير يافته و يا از قلم افتاده و يا افزوده شده است.[۸]
  4. در بخش حكمت نهج‌البلاغة الثانى، احاديثى آورده شده كه عينا و يا با اندك تفاوتى در نهج‌البلاغة مضبوط است. در حالى كه مؤلف، عنوان كتاب خويش را نهج‌البلاغة الثانى گذاشته است. و اين بدان معناست كه احاديث آمده در اين اثر، در نهج‌البلاغة نيامده است.
  5. برخى احاديث در نهج‌البلاغة الثانى، دو سه بار تكرار شده است.[۹]
  6. در نقل منابع، كتاب اثبات الوصيه، بى‌ترديد به مسعودى نسبت داده شده است.(ص 343)؛ امّا به گفته علامه امينى، و استاد صالحى نجف‌آبادى[۱۰]، اين كتاب از آن مسعودى (مؤلف مروج الذهب) نيست و كتاب وى، غير از اين كتابى است كه امروزه در دسترس است. براى اطمينان بيشتر مى‌توان سبک ادبى و ساختار مضمونى كتاب مروج الذهب را با اثبات الوصيه مقايسه كرد.[۱۱]

وضعيت كتاب

كتاب مشتمل بر پاورقى‌هايى به قلم نویسنده و فهرست مطالب در انتها مى‌باشد.

پانویس


منابع مقاله

  1. اسفندیاری، محمد؛ از نهج‌البلاغة اول تا نهج‌البلاغة دوم، آینه پژوهش، خرداد و تير 1370 - شماره 7 (16 صفحه - از 44 تا 59).
  2. متن كتاب.


الگو:نهج‌البلاغة