إنباه الرواة علی أنباه النحاة: تفاوت میان نسخه‌ها

    از ویکی‌نور
    جز (جایگزینی متن - ' == == ' به '')
    جز (جایگزینی متن - '↵↵|' به ' |')
    برچسب‌ها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه
     
    (۴۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد)
    خط ۱: خط ۱:
    <div class='wikiInfo'>
    {{جعبه اطلاعات کتاب
    [[پرونده:NUR02510J1.jpg|بندانگشتی|إنباه الرواة علی أنباه النحاة]]
    | تصویر =NUR02510J1.jpg
    {| class="wikitable aboutBookTable" style="text-align:Right"
    | عنوان =إنباه الرواة علی أنباه النحاة
    |+ |
    | عنوان‌های دیگر =
    |-
    | پدیدآوران =  
    ! نام کتاب!! data-type='bookName'|إنباه الرواة علی أنباه النحاة
    [[ابراهیم، محمد ابوالفضل]] (محقق)
    |-
    |نام‌های دیگر کتاب
    |data-type='otherBookNames'|
    |-
    |پدیدآورندگان
    |data-type='authors'|[[ابراهیم، محمد ابوالفضل]] (محقق)


    [[قفطی، علی بن یوسف]] (نويسنده)
    [[قفطی، علی بن یوسف]] (نویسنده)
    |-
    | زبان =عربی
    |زبان  
    | کد کنگره =‏‎‏PJ‎‏ ‎‏6063‎‏ ‎‏/‎‏ق‎‏7‎‏الف‎‏8
    |data-type='language'|عربی
    | موضوع =
    |-
    ادبیات عربی - سرگذشت‌نامه
    |کد کنگره  
    |data-type='congeressCode' style='direction:ltr'|‏‎‏PJ‎‏ ‎‏6063‎‏ ‎‏/‎‏ق‎‏7‎‏الف‎‏8
    |-
    |موضوع  
    |data-type='subject'|ادبیات عربی - سرگذشت‌نامه


    زبان شناسان عرب - سرگذشت‌نامه
    زبان شناسان عرب - سرگذشت‌نامه
    خط ۲۸: خط ۱۷:


    شعر عربی - مجموعه‌ها
    شعر عربی - مجموعه‌ها
    |-
    | ناشر =
    |ناشر  
    المکتبة العصرية
    |data-type='publisher'|المکتبة العصرية
    | مکان نشر =بیروت - لبنان
    |-
    | سال نشر = 1424 ق یا 2004 م
    |مکان نشر  
    | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE02510AUTOMATIONCODE
    |data-type='publishPlace'|بیروت - لبنان
    | چاپ =1
    |-
    | شابک =9953-34-277-6
    |سال نشر  
    | تعداد جلد =4
    |data-type='publishYear'| 1424 ‌‎ق یا 2004 م
    | کتابخانۀ دیجیتال نور =02510
    |-class='articleCode'
    | کتابخوان همراه نور =02510
    |کد اتوماسیون
    | کد پدیدآور =
    |data-type='automationCode'|AUTOMATIONCODE2510AUTOMATIONCODE
    | پس از =
    |}
    | پیش از =
    </div>
    }}
     
    '''إنباه الرواة على أنباه النحاة'''، تأليف [[قفطی، علی بن یوسف|جمال‌الدين ابوالحسن على بن يوسف قفطى]] (متوفى 624ق)، با تحقيق [[ابراهیم، محمد ابوالفضل|محمد ابوالفضل ابراهیم]]، کتابى است درباره زندگى‌نامه و حالات شعرا و ادبا كه به زبان عربى و در قرن هفتم هجرى نوشته شده است.
     
    '''إنباه الرواة على أنباه النحاة'''، تأليف [[قفطی، علی بن یوسف|جمال‌الدين ابوالحسن على بن يوسف قفطى]] (متوفى 624ق)، با تحقيق محمد ابوالفضل ابراهيم، کتابى است درباره زندگى‌نامه و حالات شعرا و ادبا كه به زبان عربى و در قرن هفتم هجرى نوشته شده است.
     
    نويسندگان و علماى مختلف، نام اين کتاب را به‌صورت‌هاى گوناگون، ذكر كرده‌اند. مؤلف خود در کتاب «أخبار الحكماء» و ياقوت در «معجم الأدباء» و ادفوى در «الطالع السعيد»، از آن به‌عنوان «أخبار النحاة» ياد كرده و [[سيوطى]] در «البغية و حسن المحاضرة»، آن را «تاريخ النحاة» خوانده است. ياقوت در جاى ديگرى در ترجمه قفطى، آن را «أخبار النحويين» ناميده است.<ref>ر.ک: مقدمه محقق، ج1، ص27</ref>
     
    == ساختار ==


    نویسندگان و علماى مختلف، نام این کتاب را به‌صورت‌هاى گوناگون، ذكر كرده‌اند. مؤلف خود در کتاب «أخبار الحكماء» و [[یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله|ياقوت]] در «[[معجم الأدباء (یاقوت حموی)|معجم الأدباء]]» و [[ادفوی شافعی، جعفر بن ثعلب|ادفوى]] در «[[الطالع السعيد]]»، از آن به‌عنوان «أخبار النحاة» ياد كرده و [[سيوطى]] در «البغية و حسن المحاضرة»، آن را «تاريخ النحاة» خوانده است. [[یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله|ياقوت]] در جاى ديگرى در ترجمه [[قفطی، علی بن یوسف|قفطى]]، آن را «أخبار النحویين» نامیده است.<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/3468/1/27 ر.ک: مقدمه محقق، ج1، ص27]</ref>


    ==ساختار==
    کتاب با دو مقدمه از محقق و مؤلف آغاز شده و اسامى افراد، به ترتيب حروف الفبا، در چهار جلد، سامان يافته است.
    کتاب با دو مقدمه از محقق و مؤلف آغاز شده و اسامى افراد، به ترتيب حروف الفبا، در چهار جلد، سامان يافته است.


    مؤلف در شرح حال افراد، علاوه بر رعايت حروف هجايى در ترتيب اسامى، روش خاصى ندارد. وى غالبا ابتدا نام شخص، سپس شهرت وى و بعد از آن اخبار و کتاب‌هاى او و همچنين سال درگذشت و نيز محل و سال تولد و اقليمى كه در آن مى‌زيسته را يادآور شده است. در موارد اندك و محدودى نيز، برخى افراد، دو مرتبه معرفى شده‌اند: يك بار با اسم و بار ديگر با كنيه يا شهرت.<ref>ر.ک: مقدمه محقق، ج1، ص26</ref>
    مؤلف در شرح حال افراد، علاوه بر رعايت حروف هجايى در ترتيب اسامى، روش خاصى ندارد. وى غالباً ابتدا نام شخص، سپس شهرت وى و بعد از آن اخبار و کتاب‌هاى او و همچنين سال درگذشت و نيز محل و سال تولد و اقليمى كه در آن مى‌زيسته را يادآور شده است. در موارد اندك و محدودى نيز، برخى افراد، دو مرتبه معرفى شده‌اند: یک بار با اسم و بار ديگر با كنيه يا شهرت.<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/3468/1/26 ر.ک: مقدمه محقق، ج1، ص26]</ref>


    وى در گردآورى مطالب کتاب، به دو مصدر اصلى و اساسى مراجعه داشته است:
    وى در گردآورى مطالب کتاب، به دو مصدر اصلى و اساسى مراجعه داشته است:


    #نوشته‌هايى در باب تراجم، سيره‌ها، اخبار مثل [[تاریخ بغداد|تاريخ بغداد]] خطيب، [[تاریخ مدینة دمشق |تاريخ دمشق]] [[ابن عساکر، علی بن حسن|ابن عساكر]]، تاريخ مصر ابن يونس، تاريخ نيشابور ابن بيع، تاريخ همدان شيرويه، تاريخ غرس النعمة صابى، طبقات الأمم صاعد اندلسى، المقتبس في تاريخ الأندلس ابن حيان، رجال الأندلس [[ابن حزم، علی بن احمد|ابن حزم]]، [[الصلة مع التكملة و صلة الصلة|الصلة]] [[ابن بشکوال، خلف بن عبدالملک|ابن بشكوال]]، أخبار النحويين ابن درستويه، طبقات النحويين و اللغويين زبيدى، المقتبس في أخبار النحويين و اللغويين مرزبانى، [[الفهرست (ابن نديم)|الفهرست ابن نديم]]، طبقات الشعراء ابن سلام، المختلف و المؤتلف ابن حبيب، الأنموذج ابن رشيق، يتيمة الدهر و تتمة اليتيمة ثعالبى، دمية القصر باخرزى، وشاح الدمية بيهقى، خريدة القصر عماد اصفهانى و... كه نويسنده در برخى از موارد، به استفاده از آن‌ها تصريح كرده و در برخى موارد، بدون تصريح نام، از آن‌ها بهره برده است.
    #نوشته‌هایى در باب تراجم، سيره‌ها، اخبار مثل [[تاریخ بغداد|تاريخ بغداد]] خطیب، [[تاریخ مدینة دمشق |تاريخ دمشق]] [[ابن عساکر، علی بن حسن|ابن عساكر]]، تاريخ مصر ابن يونس، تاريخ نيشابور ابن بيع، تاريخ همدان شيرویه، تاريخ غرس النعمة صابى، طبقات الأمم صاعد اندلسى، المقتبس في تاريخ الأندلس ابن حيان، رجال الأندلس [[ابن حزم، علی بن احمد|ابن حزم]]، [[الصلة مع التكملة و صلة الصلة|الصلة]] [[ابن بشکوال، خلف بن عبدالملک|ابن بشكوال]]، أخبار النحویين ابن درستویه، طبقات النحویين و اللغویين زبيدى، المقتبس في أخبار النحویين و اللغویين مرزبانى، [[الفهرست (ابن نديم)|الفهرست ابن نديم]]، [[طبقات الشعراء]] [[جمحی، محمد بن سلام|ابن سلام]]، المختلف و المؤتلف ابن حبيب، الأنموذج ابن رشيق، [[يتيمة الدهر في محاسن أهل العصر|يتيمة الدهر]] و تتمة اليتيمة [[ثعالبی، عبدالملک بن محمد|ثعالبى]]، [[دمية القصر و عصرة أهل العصر|دمیة القصر]] [[باخرزی، علی بن حسن|باخرزى]]، وشاح الدمیة بيهقى، [[خريدة القصر و جريدة العصر|خريدة القصر]] [[عمادالدین کاتب، محمد بن محمد|عماد اصفهانى]] و... كه نویسنده در برخى از موارد، به استفاده از آن‌ها تصريح كرده و در برخى موارد، بدون تصريح نام، از آن‌ها بهره برده است.
    #معارفى كه از شيوخ خود در قاهره و اسكندريه و قفط كسب نموده يا در مسافرت‌هايش بين مصر و شام به دست آورده و يا در مجالس درس خويش در حلب براى شاگردانش افاده نموده و نيز از مكاتباتش كه با علماى شهرهاى مختلف، انجام داده است.<ref>ر.ک: همان، ص25-26</ref>
    #معارفى كه از شيوخ خود در قاهره و اسكندريه و قفط كسب نموده يا در مسافرت‌هایش بين مصر و شام به دست آورده و يا در مجالس درس خویش در حلب برای شاگردانش افاده نموده و نيز از مكاتباتش كه با علماى شهرهاى مختلف، انجام داده است.<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/3468/1/25 ر.ک: همان، ص25-26]</ref>


    == گزارش محتوا ==
    ==گزارش محتوا==
    در مقدمه محقق، ابتدا زندگى‌نامه مفصلى از نویسنده ارائه گرديده و سپس، به توضيح ویژگى‌ها و خصوصيات کتاب پرداخته شده.<ref>مقدمه نخست، ج1، ص9-30</ref>و در مقدمه نویسنده، به موضوع کتاب اشاره گرديده است.<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/3468/1/35 مقدمه دوم، همان، ص35-37]</ref>


    اثر حاضر، معجمى است كه شرح حال مشايخ دو علم نحو و لغت را از زمان ابوالاسود دوئلى تا زمان خود مؤلف در قرن هفتم هجرى در بر مى‌گیرد. علاوه بر اين، شرح حال عده زيادى از قراء، فقهاء، محدثين، متكلمین، صوفى‌ها و عالمان علم عروض، اديبان، شاعران، نویسندگان، مورخان و نيز منجمان را كه اندك مشاركتى در لغت يا شناختى نسبت به علم نحو داشته‌اند نيز در آن فراهم آمده است؛ بدين ترتيب، نزدیک به هزار شرح حال از علما در آن جمع شده است.<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/3468/1/35 ر.ک: مقدمه محقق، ج1، ص25]</ref>


    در مقدمه محقق، ابتدا زندگى‌نامه مفصلى از نويسنده ارائه گرديده و سپس، به توضيح ويژگى‌ها و خصوصيات کتاب پرداخته شده.<ref>مقدمه نخست، ج1، ص9-30</ref>و در مقدمه نويسنده، به موضوع کتاب اشاره گرديده است.<ref>مقدمه دوم، همان، ص35-37</ref>
    مؤلف به نقل و گزارش روايات و مطالب اكتفا نكرده، بلكه به نقد و تحليل آن‌ها نيز پرداخته و در بسيارى موارد، مخصوصاً در مورد معاصرين، نظر خود را درباره افرادى كه شرح حالشان را نگاشته، به‌صراحت ابراز كرده و به تعريف و توصيف آثار آنان پرداخته است؛ به‌طورى كه بسيارى از كتبى كه وى ذكر نموده، تنها از طريق همین کتاب معرفى شده‌اند.<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/3468/1/26 همان، ص26]</ref>


    اثر حاضر، معجمى است كه شرح حال مشايخ دو علم نحو و لغت را از زمان ابوالاسود دوئلى تا زمان خود مؤلف در قرن هفتم هجرى در بر مى‌گيرد. علاوه بر اين، شرح حال عده زيادى از قراء، فقهاء، محدثين، متكلمين، صوفى‌ها و عالمان علم عروض، اديبان، شاعران، نويسندگان، مورخان و نيز منجمان را كه اندك مشاركتى در لغت يا شناختى نسبت به علم نحو داشته‌اند نيز در آن فراهم آمده است؛ بدين ترتيب، نزديك به هزار شرح حال از علما در آن جمع شده است.<ref>ر.ک: مقدمه محقق، ج1، ص25</ref>
    مطالب کتاب به زمانى خاص و يا سرزمینى ویژه تعلق ندارد، بلكه به شرح افرادى از سرزمین حجاز، يمن، بحرين، عمان، عراق، فارس، خراسان، ماوراءالنهر و... مى‌پردازد.<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/3468/1/26 همان]</ref>


    مؤلف به نقل و گزارش روايات و مطالب اكتفا نكرده، بلكه به نقد و تحليل آن‌ها نيز پرداخته و در بسيارى موارد، مخصوصا در مورد معاصرين، نظر خود را درباره افرادى كه شرح حالشان را نگاشته، به‌صراحت ابراز كرده و به تعريف و توصيف آثار آنان پرداخته است؛ به‌طورى كه بسيارى از كتبى كه وى ذكر نموده، تنها از طريق همين کتاب معرفى شده‌اند.<ref>همان، ص26</ref>
    بسيارى از حقايقى را كه قفطى در این اثر گرد آورده، يا ویژه خود اوست و يا از منابعى نقل شده‌اند كه در حال حاضر در دسترس ما قرار ندارند. از این جهت کتاب از لحاظ تاريخى، اثرى ارزشمند بشمار مى‌آيد.<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/3468/1/26 همان، ص26]</ref>


    مطالب کتاب به زمانى خاص و يا سرزمينى ويژه تعلق ندارد، بلكه به شرح افرادى از سرزمين حجاز، يمن، بحرين، عمان، عراق، فارس، خراسان، ماوراءالنهر و... مى‌پردازد.<ref>همان</ref>
    گذشته از اين، کتاب حاوى نقد و تحليل‌هایى است كه مؤلف نسبت به رواياتى كه نقل مى‌كند ايراد مى‌نمايد.


    بسيارى از حقايقى را كه قفطى در اين اثر گرد آورده، يا ويژه خود اوست و يا از منابعى نقل شده‌اند كه در حال حاضر در دسترس ما قرار ندارند. از اين جهت کتاب از لحاظ تاريخى، اثرى ارزشمند بشمار مى‌آيد.<ref>همان، ص26</ref>
    اين کتاب، گرچه بر اساس ترتيب حروف الفبا تنظيم شده، ولى ترتيب دقيق در آن رعايت نگرديده است؛ مثلاًابراهیم بن عبدالله، قبل از ابراهیم بن اسحاق و [[خلیل بن احمد|خليل بن احمد]]، قبل از خلف بن محرز ذكر شده است.


    گذشته از اين، کتاب حاوى نقد و تحليل‌هايى است كه مؤلف نسبت به رواياتى كه نقل مى‌كند ايراد مى‌نمايد.
    اشكال ديگر این کتاب، در تكرار برخى شرح حال‌ها با اسامى مختلف است؛ به‌عنوان مثال، مطالبى كه در مورد ابراهیم بن صالح وراق بيان شده، عينا در حرف صاد، در ترجمه صالح بن ابراهیم وراق، تكرار گرديده است.<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/3468/1/26 ر.ک: همان، ص26-27]</ref>


    اين کتاب، گرچه بر اساس ترتيب حروف الفبا تنظيم شده، ولى ترتيب دقيق در آن رعايت نگرديده است؛ مثلا ابراهيم بن عبدالله، قبل از ابراهيم بن اسحاق و [[خلیل بن احمد|خليل بن احمد]]، قبل از خلف بن محرز ذكر شده است.
    ==وضعيت کتاب==


    اشكال ديگر اين کتاب، در تكرار برخى شرح حال‌ها با اسامى مختلف است؛ به‌عنوان مثال، مطالبى كه در مورد ابراهيم بن صالح وراق بيان شده، عينا در حرف صاد، در ترجمه صالح بن ابراهيم وراق، تكرار گرديده است.<ref>ر.ک: همان، ص26-27</ref>


    == وضعيت کتاب ==
    فهرست تراجم، اعلام و موضوعات هر جلد، در انتهاى همان جلد و فهارس فنى كل مجموعه، در انتهاى جلد چهارم آمده است. این فهارس، عبارتند از فهرست‌هاى: اعلام؛ امم، قبايل و فرق؛ اماكن و شهرها؛ كتب؛ اشعار و انصاف ابيات.


    در پاورقى‌ها علاوه بر ذكر منابع.<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/3468/1/171 ر.ک: پاورقى، ج1، ص171]</ref>و اشاره به اختلاف نسخ.<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/3468/1/174 ر.ک: همان، ص174]</ref>، به توضيح برخى از مطالب متن پرداخته شده است.<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/3468/1/172 ر.ک: همان، ص172]</ref>


    فهرست تراجم، اعلام و موضوعات هر جلد، در انتهاى همان جلد و فهارس فنى كل مجموعه، در انتهاى جلد چهارم آمده است. اين فهارس، عبارتند از فهرست‌هاى: اعلام؛ امم، قبايل و فرق؛ اماكن و شهرها؛ كتب؛ اشعار و انصاف ابيات.
    ==پانویس==
    <references/>


    در پاورقى‌ها علاوه بر ذكر منابع.<ref>ر.ک: پاورقى، ج1، ص171</ref>و اشاره به اختلاف نسخ.<ref>ر.ک: همان، ص174</ref>، به توضيح برخى از مطالب متن پرداخته شده است.<ref>ر.ک: همان، ص172</ref>
    ==منابع مقاله==
    مقدمه و متن کتاب.


    ==پانويس ==
    <references />


    == منابع مقاله ==
    ==وابسته‌ها==
    {{وابسته‌ها}}




    مقدمه و متن کتاب.




    == وابسته‌ها ==
    [[رده:کتاب‌شناسی]]
    {{وابسته‌ها}}


     
    [[رده:زبان و ادبیات شرقی (مصری، قبطی، سامی، آشوری، سومری، عبری، آرامی، سریانی، عربی، حبشی)‎‏]]
    == پیوندها ==
    [http://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Text/3468 مطالعه کتاب إنباه الرواة علی أنباه النحاة در پایگاه کتابخانه دیجیتال نور]
    [[رده:کتاب‌شناسی]]

    نسخهٔ کنونی تا ‏۲۹ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۸:۲۷

    إنباه الرواة علی أنباه النحاة
    إنباه الرواة علی أنباه النحاة
    پدیدآورانابراهیم، محمد ابوالفضل (محقق) قفطی، علی بن یوسف (نویسنده)
    ناشرالمکتبة العصرية
    مکان نشربیروت - لبنان
    سال نشر1424 ق یا 2004 م
    چاپ1
    شابک9953-34-277-6
    موضوعادبیات عربی - سرگذشت‌نامه

    زبان شناسان عرب - سرگذشت‌نامه

    شاعران عرب - سرگذشت‌نامه

    شعر عربی - مجموعه‌ها
    زبانعربی
    تعداد جلد4
    کد کنگره
    ‏‎‏PJ‎‏ ‎‏6063‎‏ ‎‏/‎‏ق‎‏7‎‏الف‎‏8
    نورلایبمطالعه و دانلود pdf

    إنباه الرواة على أنباه النحاة، تأليف جمال‌الدين ابوالحسن على بن يوسف قفطى (متوفى 624ق)، با تحقيق محمد ابوالفضل ابراهیم، کتابى است درباره زندگى‌نامه و حالات شعرا و ادبا كه به زبان عربى و در قرن هفتم هجرى نوشته شده است.

    نویسندگان و علماى مختلف، نام این کتاب را به‌صورت‌هاى گوناگون، ذكر كرده‌اند. مؤلف خود در کتاب «أخبار الحكماء» و ياقوت در «معجم الأدباء» و ادفوى در «الطالع السعيد»، از آن به‌عنوان «أخبار النحاة» ياد كرده و سيوطى در «البغية و حسن المحاضرة»، آن را «تاريخ النحاة» خوانده است. ياقوت در جاى ديگرى در ترجمه قفطى، آن را «أخبار النحویين» نامیده است.[۱]

    ساختار

    کتاب با دو مقدمه از محقق و مؤلف آغاز شده و اسامى افراد، به ترتيب حروف الفبا، در چهار جلد، سامان يافته است.

    مؤلف در شرح حال افراد، علاوه بر رعايت حروف هجايى در ترتيب اسامى، روش خاصى ندارد. وى غالباً ابتدا نام شخص، سپس شهرت وى و بعد از آن اخبار و کتاب‌هاى او و همچنين سال درگذشت و نيز محل و سال تولد و اقليمى كه در آن مى‌زيسته را يادآور شده است. در موارد اندك و محدودى نيز، برخى افراد، دو مرتبه معرفى شده‌اند: یک بار با اسم و بار ديگر با كنيه يا شهرت.[۲]

    وى در گردآورى مطالب کتاب، به دو مصدر اصلى و اساسى مراجعه داشته است:

    1. نوشته‌هایى در باب تراجم، سيره‌ها، اخبار مثل تاريخ بغداد خطیب، تاريخ دمشق ابن عساكر، تاريخ مصر ابن يونس، تاريخ نيشابور ابن بيع، تاريخ همدان شيرویه، تاريخ غرس النعمة صابى، طبقات الأمم صاعد اندلسى، المقتبس في تاريخ الأندلس ابن حيان، رجال الأندلس ابن حزم، الصلة ابن بشكوال، أخبار النحویين ابن درستویه، طبقات النحویين و اللغویين زبيدى، المقتبس في أخبار النحویين و اللغویين مرزبانى، الفهرست ابن نديم، طبقات الشعراء ابن سلام، المختلف و المؤتلف ابن حبيب، الأنموذج ابن رشيق، يتيمة الدهر و تتمة اليتيمة ثعالبى، دمیة القصر باخرزى، وشاح الدمیة بيهقى، خريدة القصر عماد اصفهانى و... كه نویسنده در برخى از موارد، به استفاده از آن‌ها تصريح كرده و در برخى موارد، بدون تصريح نام، از آن‌ها بهره برده است.
    2. معارفى كه از شيوخ خود در قاهره و اسكندريه و قفط كسب نموده يا در مسافرت‌هایش بين مصر و شام به دست آورده و يا در مجالس درس خویش در حلب برای شاگردانش افاده نموده و نيز از مكاتباتش كه با علماى شهرهاى مختلف، انجام داده است.[۳]

    گزارش محتوا

    در مقدمه محقق، ابتدا زندگى‌نامه مفصلى از نویسنده ارائه گرديده و سپس، به توضيح ویژگى‌ها و خصوصيات کتاب پرداخته شده.[۴]و در مقدمه نویسنده، به موضوع کتاب اشاره گرديده است.[۵]

    اثر حاضر، معجمى است كه شرح حال مشايخ دو علم نحو و لغت را از زمان ابوالاسود دوئلى تا زمان خود مؤلف در قرن هفتم هجرى در بر مى‌گیرد. علاوه بر اين، شرح حال عده زيادى از قراء، فقهاء، محدثين، متكلمین، صوفى‌ها و عالمان علم عروض، اديبان، شاعران، نویسندگان، مورخان و نيز منجمان را كه اندك مشاركتى در لغت يا شناختى نسبت به علم نحو داشته‌اند نيز در آن فراهم آمده است؛ بدين ترتيب، نزدیک به هزار شرح حال از علما در آن جمع شده است.[۶]

    مؤلف به نقل و گزارش روايات و مطالب اكتفا نكرده، بلكه به نقد و تحليل آن‌ها نيز پرداخته و در بسيارى موارد، مخصوصاً در مورد معاصرين، نظر خود را درباره افرادى كه شرح حالشان را نگاشته، به‌صراحت ابراز كرده و به تعريف و توصيف آثار آنان پرداخته است؛ به‌طورى كه بسيارى از كتبى كه وى ذكر نموده، تنها از طريق همین کتاب معرفى شده‌اند.[۷]

    مطالب کتاب به زمانى خاص و يا سرزمینى ویژه تعلق ندارد، بلكه به شرح افرادى از سرزمین حجاز، يمن، بحرين، عمان، عراق، فارس، خراسان، ماوراءالنهر و... مى‌پردازد.[۸]

    بسيارى از حقايقى را كه قفطى در این اثر گرد آورده، يا ویژه خود اوست و يا از منابعى نقل شده‌اند كه در حال حاضر در دسترس ما قرار ندارند. از این جهت کتاب از لحاظ تاريخى، اثرى ارزشمند بشمار مى‌آيد.[۹]

    گذشته از اين، کتاب حاوى نقد و تحليل‌هایى است كه مؤلف نسبت به رواياتى كه نقل مى‌كند ايراد مى‌نمايد.

    اين کتاب، گرچه بر اساس ترتيب حروف الفبا تنظيم شده، ولى ترتيب دقيق در آن رعايت نگرديده است؛ مثلاًابراهیم بن عبدالله، قبل از ابراهیم بن اسحاق و خليل بن احمد، قبل از خلف بن محرز ذكر شده است.

    اشكال ديگر این کتاب، در تكرار برخى شرح حال‌ها با اسامى مختلف است؛ به‌عنوان مثال، مطالبى كه در مورد ابراهیم بن صالح وراق بيان شده، عينا در حرف صاد، در ترجمه صالح بن ابراهیم وراق، تكرار گرديده است.[۱۰]

    وضعيت کتاب

    فهرست تراجم، اعلام و موضوعات هر جلد، در انتهاى همان جلد و فهارس فنى كل مجموعه، در انتهاى جلد چهارم آمده است. این فهارس، عبارتند از فهرست‌هاى: اعلام؛ امم، قبايل و فرق؛ اماكن و شهرها؛ كتب؛ اشعار و انصاف ابيات.

    در پاورقى‌ها علاوه بر ذكر منابع.[۱۱]و اشاره به اختلاف نسخ.[۱۲]، به توضيح برخى از مطالب متن پرداخته شده است.[۱۳]

    پانویس

    منابع مقاله

    مقدمه و متن کتاب.


    وابسته‌ها