ابن کاس، علی بن محمد
| علی بن محمد نخعی کوفی (ابن کاس) | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | علی بن محمد بن حسن بن محمد بن عمر بن سعد بن مالک بن نخع |
| نامهای دیگر | ابن کاس |
| لقب | ابوالقاسم |
| نسب | نخعی، کوفی |
| نام پدر | محمد بن حسن |
| ولادت | نامشخص (پیش از ۲۷۰ق) |
| محل تولد | کوفه (عراق) |
| محل زندگی | کوفه، بغداد، دمشق، رمله |
| رحلت | محرم ۳۲۴ق (روز عاشورا) |
| مدفن | بغداد (غرق شده در دجله) |
| دین | اسلام |
| مذهب | حنفی |
| پیشه | فقیه، قاضی، محدث |
| منصب | قاضی دمشق، قاضی رمله |
| اطلاعات علمی | |
| درجه علمی | از پیشگامان فقه حنفی در عصر خود |
| علایق پژوهشی | فقه حنفی، فرائض (ارث)، قرآن |
| اساتید |
|
| شاگردان |
|
| برخی آثار | |
علی بن محمد بن حسن نخعی کوفی (متوفای ۳۲۴ق)، معروف به ابن کاس، فقیه برجسته حنفی، قاضی و محدث عراقی در نیمه اول قرن چهارم هجری بود. او از نوادگان «اشتر نخعی» (از یاران خاص امام علی(ع)) به شمار میرفت. ابن کاس قضاوت شهرهای دمشق و رمله را بر عهده داشت و در فقه حنفی و علم فرائض (ارث) از پیشگامان روزگار خود بود. وی سرانجام در بغداد، بر اثر غرق شدن در «سماریه» (نوعی کشتی) در روز عاشورا جان باخت.
نام و نسب
نام کامل او علی بن محمد بن حسن بن محمد بن عمر بن سعد بن مالک بن یحیی بن عمرو بن یحیی بن حارث نخعی کوفی است.[۱] وی به «ابن کاس» معروف بود و از نوادگان «اشتر نخعی» (از یاران خاص امام علی(ع)) به شمار میرفت.[۲]
دارقطنی نسب او را چنین ذکر کرده است: «ابن کاس بن کُمَیل بن زیاد بن نهیک بن هَیثم بن سعد بن مالک بن نخع.»[۱]
ولادت
تاریخ دقیق ولادت او در منابع ذکر نشده است. او پیش از سال ۳۰۰ هجری از کوفه خارج شد،[۱] بنابراین احتمالاً در نیمه دوم قرن سوم هجری (حدود ۲۵۰-۲۷۰ق) در کوفه متولد شده است.
تحصیلات و اساتید
ابن کاس در کوفه و بغداد نزد استادان برجسته عصر خود به تحصیل پرداخت. از جمله اساتید او عبارتند از:[۱][۳]
- حسن بن علی بن عفان عامری
- ابراهیم بن عبدالله قصار
- ابراهیم بن اسحاق بن ابی عنبس
- حسن بن مِکرم بزاز
- احمد بن حازم بن ابی غرزه
- احمد بن یحیی اودی
- عبدالله بن روح مدائنی
- احمد بن اسماعیل حلبی
- محمد بن حسین بن ابی حنین
ذهبی او را «امام در فقه، بزرگقدر و از پیشگامان در علم ابوحنیفه و علم فرائض» توصیف کرده است.[۲]
شاگردان
راویان و شاگردان او عبارتند از:[۱][۳]
- ابوسلیمان بن زبر
- ابوعلی بن شعیب
- ابوالحسن دارقطنی (امام بزرگ جرح و تعدیل)
- ابوحفص بن شاهین
- معافی بن زکریا جزیری
- سلیمان بن احمد طبرانی
- عبدالوهاب کلابی
- ابوبکر ربعی
- ابوعلی بن هارون
- ابوالعباس محمد و ابوبکر احمد (فرزندان موسی بن سمسار)
فعالیتها
منصب قضا
ابن کاس قضاوت شهرهای مختلفی را بر عهده داشت. او ابتدا از کوفه خارج شد و پیش از سال ۳۰۰ هجری به شام رفت و در آنجا به ولایتهایی منصوب گردید. سپس به بغداد آمد و پس از مدتی قاضی رمله (فلسطین) شد.[۱]
ذهبی مینویسد: «او قضاوت شام و غیر آن را بر عهده داشت و در فقه امام بود و بزرگقدر.»[۲]
ابن طولون نیز میگوید: «او قاضی دمشق و غیر آن بود و در فقه امام بود و بزرگقدر.»[۴]
جایگاه علمی
ابن کاس از پیشگامان فقه حنفی در عصر خود بود. ابن عساکر به نقل از خطیب بغدادی مینویسد: «او ثقه، فاضل و عارف به فقه بر مذهب ابوحنیفه بود و قرآن میآموخت.»[۱]
وی همچنین در علم فرائض (ارث) و حساب آن تخصص داشت.[۲]
تألیف درباره شافعی
ابن کاس کتابی در نقد آراء شافعی نوشت. ذهبی میگوید: «او کتابی دارد که در آن از شافعی به بدی یاد کرده است.»[۲] این کتاب با ردیه «نصر مقدسی» (از علمای شافعی) روبهرو شد.[۳]
وفات
ابن کاس در روز عاشورا (دهم محرم) سال ۳۲۴ هجری قمری در بغداد، بر اثر غرق شدن در «سماریه» (نوعی کشتی بزرگ) درگذشت.[۱] ابن قانع نقل میکند که او غرق شد و سپس از آب بیرون آورده شد و در همان روز جان سپرد.[۱]
ابن طولون در کتاب «قضاة دمشق» مینویسد: «او غرق شد و از آب بیرون آورده شد در حالی که هنوز زنده بود، سپس درگذشت.»[۴]
خطیب بغدادی به نقل از ابن قانع میگوید: «ابوالقاسم بن کاس فقیه در روز عاشورا غرق شد و از همان روز درگذشت.»[۱]
ابن قطلوبغا نیز مینویسد: «غرق شد و از آب بیرون آورده شد، سپس مرد.»[۵]
آثار
از ابن کاس تنها یک کتاب با عنوان «الرد علی الشافعی» یا «کتاب یغض فیه من الشافعی» یاد شده است که در نقد آراء شافعی نوشته شده بود و نصر مقدسی بر آن ردیه نوشت.[۲][۳]
پانویس
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ ۱٫۶ ۱٫۷ ۱٫۸ ۱٫۹ ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، ج43، ص159-161
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، ج24، ص159
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ صفدی، خلیل بن ایبک، الوافي بالوفيات، ج21، ص431
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ابن طولون، محمد بن علی، قضاة دمشق الثغر البسام في ذکر من ولي قضاء الشام، ج2، ص27
- ↑ ابن قطلوبغا، قاسم بن قطلوبغا، تاج التراجم، ص213
منابع مقاله
- ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، ج43، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۵ق،
- ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، ج24، بیروت: دار الکتاب العربي، ۱۴۰۹ق.
- صفدی، خلیل بن ایبک، الوافي بالوفيات، ج21، بیروت: دار النشر فرانز شتاينر، ۱۳۸۱ق.
- ابن طولون، محمد بن علی، قضاة دمشق الثغر البسام في ذکر من ولي قضاء الشام، ج2، دمشق: المجمع العلمي العربي، ۱۹۵۶م.
- ابن قطلوبغا، قاسم بن قطلوبغا، تاج التراجم، دمشق: دار القلم، ۱۴۱۳ق.