ن‍ظی‍ف‌، م‍ص‍طف‍ی‌

مصطفی نظیف
نام کامل	مصطفی نظیف
لقب	رائد النهضة العلمية
ولادت	۱۳ جمادی الآخره ۱۳۱۰ق (۱۲ ژانویه ۱۸۹۳م)
محل تولد	اسکندریه، مصر، مصر
محل زندگی	اسکندریه، قاهره، بریستول
رحلت	۱۴ ذی القعده ۱۳۹۰ق (۱۱ ژانویه ۱۹۷۱م)
طول عمر	۷۸ سال
دین	اسلام
پیشه	فیزیک‌دان، مورخ علوم، نویسنده، استاد دانشگاه
منصب	مدیر دانشگاه عین شمس (۱۹۵۴-۱۹۵۶م)، عضو مجمع اللغة العربية القاهره
اطلاعات علمی
درجه علمی	دکترای تخصصی در فیزیک (۱۹۱۴م)
دانشگاه	دانشگاه بریستول (انگلستان)
علایق پژوهشی	فیزیک، تاریخ علوم عربی و اسلامی، نورشناسی، ابن هیثم‌پژوهی
برخی آثار	علم الطبیعة: نشوؤه ورقیه وتقدمه الحدیث (۱۹۲۷) البصریات الهندسیة والطبیعیة (۱۹۳۰) الحسن بن الهیثم: بحوثه وکشوفه البصریة (۱۹۴۲-۱۹۴۳، دو جلد)

مصطفی نظیف (۱۳۱۰ق – ۱۳۹۰ق)، فیزیک‌دان، مورخ علوم و نویسنده برجسته مصری و از پیشگامان نهضت علمی در مصر معاصر بود. او از مدافعان سرسخت تدریس علوم به زبان عربی و از نخستین کسانی است که کتاب‌های دانشگاهی فیزیک را به این زبان تألیف کرد. شهرت اصلی او به‌دلیل پژوهش گسترده و ژرف او درباره آثار ابن هیثم، دانشمند بزرگ مسلمان در علم نورشناسی، است. نظیف با تألیف کتاب دو جلدی «الحسن بن الهیثم: بحوثه وکشوفه البصریة» نشان داد که ابن هیثم پایه‌گذار علم نورشناسی مدرن و روش علمی تجربی بوده است.

ولادت و نسب

مصطفی نظیف در ۱۳ جمادی الآخره سال ۱۳۱۰ قمری (۱۲ ژانویه ۱۸۹۳ میلادی) در شهر اسکندریه، مصر، به دنیا آمد.

تحصیلات

او تحصیلات ابتدایی و متوسطه خود را در مدرسه رأس التین امیریه در اسکندریه به پایان رساند. پس از اخذ دیپلم، توسط وزارت معارف مصر به انگلستان اعزام شد و در دانشگاه بریستول مشغول به تحصیل گردید. او در رشته فیزیک و ریاضیات تخصص یافت و در سال ۱۹۱۴ موفق به دریافت مدرک تخصصی در فیزیک شد. به دلیل شروع جنگ جهانی اول، به مصر بازگشت.

فعالیت‌ها

سمت‌های آموزشی و اجرایی

پس از بازگشت به مصر، ابتدا به عنوان دبیر فیزیک در مدارس متوسطه مشغول به کار شد. در سال ۱۹۲۰ به عنوان مدرس فیزیک در مدرسه عالی معلمان (دارالمعلمین العلیا) منصوب گردید و تا سال ۱۹۳۰ در این سمت باقی ماند.

سپس به عنوان بازرس وزارت معارف و مدیر مدرسه فنون و صنایع منصوب شد. در سال ۱۹۳۲ به عنوان استاد یار فیزیک در مدرسه مهندسی (که بعداً به دانشکده مهندسی دانشگاه قاهره تبدیل شد) انتخاب گردید. با تبدیل این مدرسه به دانشکده در سال ۱۹۳۵، به عنوان استاد فیزیک و رئیس گروه منصوب شد.

او در سال ۱۹۵۰ به عنوان معاون دانشگاه عین شمس (که در آن زمان دانشگاه ابراهیم پاشا نام داشت) و در سال ۱۹۵۴ به عنوان مدیر (رئیس) این دانشگاه منصوب شد. در سال ۱۹۵۶ به دلیل دخالت سیاست در امور دانشگاه از کار استعفا داد.

تدريس و تأليف به زبان عربی

نظیف از پیشگامان ترویج علم به زبان عربی بود. او معتقد بود که اصطلاحات بیگانه مانعی برای پیشرفت علمی نیست و نباید برای ترجمه و یکسان‌سازی اصطلاحات منتظر ماند. در راستای این اندیشه، کتاب «علم الطبیعة: نشوؤه ورقیه وتقدمه الحدیث» را در سال ۱۹۲۷ منتشر کرد که نخستین کتاب از نوع خود به زبان عربی بود. این کتاب به بررسی تاریخ علم فیزیک از تمدن‌های باستان تا نظریات معاصر می‌پرداخت و توجه ویژه‌ای به دستاوردهای علمی تمدن اسلامی داشت.

سپس در سال ۱۹۳۰ کتاب «البصریات الهندسیة والطبیعیة» را در حدود ۸۰۰ صفحه منتشر کرد. این کتاب نخستین اثر دانشگاهی به زبان عربی در زمینه نورشناسی بود.

پژوهش درباره ابن هیثم

مهم‌ترین و مشهورترین اثر نظیف، کتاب دو جلدی «الحسن بن الهیثم: بحوثه وکشوفه البصریة» است که توسط دانشگاه قاهره در سال‌های ۱۹۴۲ و ۱۹۴۳ منتشر شد. او در این کتاب که نزدیک به هزار صفحه است، با مطالعه دقیق نسخه‌های خطی ابن هیثم و مراجعه به صدها منبع، نشان داد که ابن هیثم پایه‌گذار واقعی علم نورشناسی مدرن است.

نظیف در این کتاب ثابت کرد که ابن هیثم نظریه قدیمی «صدور پرتو از چشم» (که از یونان باستان رایج بود) را باطل کرد و اثبات نمود که نور حقیقتی عینی دارد که از اجسام به چشم وارد می‌شود. همچنین نشان داد که ابن هیثم در روش علمی خود از استقراء، قیاس و تمثیل استفاده می‌کرد و بدین‌ترتیب قرن‌ها پیش از فرانسیس بیکن، بنیان‌گذار روش علمی مدرن در اروپا، به این روش دست یافته و حتی از او فراتر رفته است.

این کتاب با استقبال گسترده محافل علمی روبه‌رو شد و تحسین بسیاری از مستشرقان و مورخان علم را برانگیخت. عبدالحمید صبره، مورخ مشهور علم، این کتاب را از نظر دقت و جامعیت بر تمام آثاری که تا آن زمان در اروپا و آمریکا درباره ابن هیثم منتشر شده بود، برتر دانسته است.

تأسیس انجمن تاریخ علم و دیگر فعالیت‌ها

نظیف از بنیانگذاران و نخستین رئیس «انجمن مصری تاریخ علم» بود و بر انتشار شش شماره از مجله این انجمن نظارت داشت. او در سال ۱۹۳۹ سلسله سخنرانی‌هایی را برای گرامیداشت ابن هیثم ترتیب داد. همچنین کوشید بخشی برای تاریخ علم در دانشگاه تأسیس کند تا دانشجویان با دستاوردهای علمی نیاکان خود آشنا شوند، اما این پروژه به ثمر نرسید. او مقالات متعددی درباره تاریخ علم در جهان اسلام در مجله «رسالة العلم» منتشر کرد.

عضویت در مجامع علمی

نظیف در سال ۱۹۴۶ به عنوان عضو مجمع اللغة العربية قاهره انتخاب شد. او همچنین عضو وابسته مجمع علمی عراق، رئیس مجمع علمی مصر، رئیس آکادمی علوم مصر، رئیس انجمن مصری تاریخ علم، رئیس اتحاد علمی مصر، و عضو کمیته ملی اتحادیه بین‌المللی فیزیک، شورای عالی علوم و کمیته انرژی اتمی بود.

جوایز و افتخارات

نظیف در سال ۱۹۴۷ جایزه دولتی فیزیک را دریافت کرد. او نخستین کسی بود که در سال ۱۹۵۸ جایزه دولتی تقدیری در علوم را از آن خود کرد. همچنین نشان جمهوری (درجه دوم، ۱۹۵۵) و نشان استحقاق (درجه یک، ۱۹۵۹) را دریافت نمود.

وفات

مصطفی نظیف سرانجام در ۱۴ ذی القعده سال ۱۳۹۰ قمری (۱۱ ژانویه ۱۹۷۱ میلادی) درگذشت. او تا پایان عمر به فعالیت در مجمع اللغة العربية و دیگر نهادهای علمی ادامه داد. عبدالحلیم منتصر در مراسم بزرگداشت او در مجمع، وی را الگوی دقت علمی، شجاعت اخلاقی و زهد در مقام و ثروت توصیف کرد و گفت که او در سخت‌ترین دوران اختناق سیاسی، در برابر تصمیم دولت برای انتصاب غیرعلمی استادان دانشگاه ایستاد و با صدای بلند اعلام کرد: «این نخستین بار است که استاد دانشگاه نه از راه علمی شرعی، بلکه با تصمیم دولتی منصوب می‌شود.»

آثار

تألیفات

• علم الطبیعة: نشوؤه ورقیه وتقدمه الحدیث – قاهره، مطبعة مصر، ۱۹۲۷ (اولین کتاب تاریخ فیزیک به زبان عربی)
• البصریات الهندسیة والطبیعیة – قاهره، ۱۹۳۰ (اولین کتاب دانشگاهی نورشناسی به زبان عربی، حدود ۸۰۰ صفحه)
• الحسن بن الهیثم: بحوثه وکشوفه البصریة (دو جلد) – قاهره، مطبعة نوری، ۱۹۴۲-۱۹۴۳ (مهم‌ترین اثر او در احیای جایگاه علمی ابن هیثم)

مقالات

نظیف مقالات متعددی در زمینه تاریخ علوم و ترویج علم به زبان عربی در مجلاتی مانند «رسالة العلم» و نشریات مجمع اللغة العربية منتشر کرده است. از جمله مقالات او در مجله مجمع اللغة العربية می‌توان به «نقل العلوم إلى اللغة العربية»، «العلم التعليمي في الاصطلاح القدیم» و «العلم: دلالة اللفظ في اصطلاح الفلاسفة الإسلامیین، وأقسام العلم عندهم» اشاره کرد.

منابع مقاله

• المعرفة (marefa.org)، مدخل «مصطفى نظيف»
• پایگاه إسلام أون لاین، «مصطفى نظيف .. رائد النهضة العلمية»
• پایگاه اطلاع‌رسانی دولت مصر (sis.gov.eg)، نمایه «مصطفى نظيف»
• مجمع اللغة العربية بالقاهرة، نمایه «مصطفى نظيف»
• روزنامه الشروق، محمد زهران، «مصطفى نظيف.. وريادة تاريخ العلوم في مصر»، ۱۷ ژوئن ۲۰۱۷

وابسته‌ها

• الحسن بن الهيثم بحوثه و کشوفه البصرية
• الحسن بن الهيثم
• ابن‌هیثم و دانش نورشناسی