عطیه، خلیل ابراهیم
خلیل ابراهیم عطیه (۱۹۳۶ – ۱۹۹۸م)، زبانشناس، محقق، ادیب و شاعر عراقی و از برجستهترین چهرههای تحقیق میراث کهن عربی در سده بیستم بود. او از پیشگامان وارد کردن علم آواشناسی و معنیشناسی در دانشگاههای عراق به شمار میرفت. دکتر عطیه با تألیف و تحقیق دهها کتاب ارزشمند، نقش مهمی در تصحیح و نشر متون کهن لغت و ادب عربی ایفا کرد.
| خلیل ابراهیم عطیه | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | خلیل بن ابراهیم بن عطیه بن تامول بن صبر الزبیدی |
| نسب | عشیره البو هنیدی العجرشیه الزبیدیه |
| نام پدر | ابراهیم عطیه |
| ولادت | ۱۹۳۶م (۱۳۵۵ق) |
| محل تولد | کوت (واسط، عراق)، عراق |
| محل زندگی | کوت، بغداد، بصره، قاهره |
| رحلت | ۲ اوت ۱۹۹۸م (۹ ربیع الثانی ۱۴۱۹ق) |
| مدفن | بغداد |
| طول عمر | ۶۲ سال |
| خویشاوندان | جلیل عطیه (برادر) |
| دین | اسلام |
| پیشه | زبانشناس، محقق، ادیب، شاعر، استاد دانشگاه |
| منصب | رئیس گروه زبان عربی دانشگاه بصره |
| اطلاعات علمی | |
| درجه علمی | دکتری زبان و نحو (جامعه عین شمس، ۱۹۷۳م) |
| دانشگاه | دانشگاه بصره، دانشگاه مستنصریه بغداد |
| علایق پژوهشی | زبانشناسی، آواشناسی، معنیشناسی، لهجههای عربی، تحقیق متون کهن |
| اساتید |
|
| برخی آثار |
|
ولادت و نسب
خلیل بن ابراهیم بن عطیه بن تامول بن صبر زبیدی در سال ۱۹۳۶ میلادی (۱۳۵۵ قمری) در شهر کوت، مرکز استان واسط در جنوب شرق عراق، به دنیا آمد.[۱] او به عشیره «البو هنیدی العجرشیه الزبیدیه» تعلق داشت.[۲] پدرش، حاج ابراهیم عطیه، تاجر غلات بود، اما به شعر و ادب علاقه فراوان داشت و نیمی از دیوان متنبی و دو سوم دیوان شریف رضی را از حفظ بود. پدرش همچنین خطیبی خوشصدا بود و در مناسبتهای دینی شرکت میجست.[۳]
تحصیلات
عطیه تحصیلات ابتدایی را در مدارس کوت به پایان رساند، سپس وارد دارالمعلمین ابتدایی بغداد شد و در سال ۱۹۵۵ فارغالتحصیل گردید. پس از مدتی تدریس، در دارالمعلمین عالی (دانشکده تربیت) بغداد پذیرفته شد و در سال ۱۹۶۰ مدرک کارشناسی گرفت.[۲]
او برای ادامه تحصیل به قاهره رفت و در دانشگاه عین شمس مشغول به تحصیل شد. در سال ۱۹۶۹ موفق به اخذ درجه کارشناسی ارشد با رسالهای درباره «کتاب فعلت و أفعلت» اثر ابوحاتم سجستانی شد. سپس در سال ۱۹۷۳ دکترای خود را با رساله «الدراسات اللغویة فی القرن الثالث الهجری مع تحقیق کتاب التقفیه فی اللغه للبندنیجی» زیر نظر رمضان عبدالتواب دریافت کرد.[۴]
فعالیتها
سمتهای علمی و اجرایی
پس از بازگشت به عراق، به عنوان مدرس فقهاللغه در دانشگاه بصره مشغول به کار شد و بعدها به ریاست گروه زبان عربی این دانشگاه رسید.[۲] او همچنین در دانشگاه مستنصریه بغداد به تدریس پرداخت و در سال ۱۹۸۹ به درجه استادی نائل آمد.[۱] عطیه به عنوان استاد مدعو در دانشگاههای صنعا، موصل و کوفه نیز تدریس کرد.[۱]
فعالیتهای پژوهشی
عطیه از پیشگامان وارد کردن علم آواشناسی (علم الصوت) و معنیشناسی (علم الدلاله) در دانشگاههای عراق بود و بر بیش از شصت رساله کارشناسی ارشد و دکترا در این زمینهها نظارت داشت. او پژوهشهای میدانی مهمی درباره لهجههای قبایل عرب (هذیل، طی، زبید) و نیز لهجه مردم زبیر در بصره انجام داد.[۳]
صفات علمی و اخلاقی
دکتر علی جواد طاهر، استاد و منتقد سرشناس عراقی، در توصیف او نوشته است که عطیه «دارای تمام شرایط لازم برای یک محقق بود: علم، ذوق، حس، دقت، صبر، تواضع و کار بدون طمع مادی».[۵]
ارتباط با دانشمندان
او با بسیاری از دانشمندان عرب و عراقی ارتباط علمی داشت، از جمله: شیخ حمد جاسر (علامه جزیره العرب)، دکتر شكری فیصل، استاد احمد راتب نفاخ، دکتر احسان عباس، دکتر عزه حسن، شیخ محمود محمد شاکر، و به ویژه استادش دکتر رمضان عبدالتواب که همواره از او با احترام یاد میکرد.[۳]
وفات
دکتر خلیل ابراهیم عطیه در روز یکشنبه، ۲ اوت ۱۹۹۸ میلادی (۹ ربیع الثانی ۱۴۱۹ قمری) در بغداد درگذشت.[۳] پس از درگذشت او، وارثانش تصمیم گرفتند کتابخانه شخصی وی را که شامل هزاران کتاب و دهها نسخه خطی بود، به دانشگاه بصره اهدا کنند. کتابخانه مرکزی دانشگاه بصره، بخش ویژهای را به نام او به این مجموعه اختصاص داد.[۴]
آثار
دکتر خلیل عطیه بیش از بیست کتاب تألیف و تحقیق کرد. مهمترین آثار او عبارتند از:
تحقیقات
- دیوان المزرد بن ضرار الغطفانی – بغداد، ۱۹۶۲ (نخستین اثر تحقیقی او)[۶]
- دیوان لیلی الاخیلیه (با همکاری برادرش جلیل عطیه) – بغداد، وزارت ارشاد، ۱۹۶۷[۶]
- دیوان توبه بن حمیر خفاجی – بغداد، ۱۹۶۸
- دیوان لقیط بن یعمر ایادی – بغداد، ۱۹۷۰
- دیوان مسکین دارمی (با همکاری عبدالله جبوری) – بغداد، ۱۹۷۰
- دیوان عمرو بن قمیئه – بغداد، ۱۹۷۲؛ چاپ دوم بیروت، دار صادر، ۱۹۹۴
- التقفیه فی اللغه للبندنیجی – بغداد، وزارت اوقاف، ۱۹۷۶
- فعلت و أفعلت لابی حاتم السجستانی – بصره، ۱۹۷۹
- الفرق لقطرب (ابوعلی محمد المستنیر) – قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، ۱۹۸۷
- العنوان فی القراءات السبع لابی طاهر بن خلف المقرئ (با همکاری دکتر زهیر غازی زاهد) – بیروت، دار عالم الکتب، ۱۹۸۶
- بقیه التنبیهات علی اغلاط الرواه لعلی بن حمزه البصری – بغداد، دار الشؤون الثقافیه، ۱۹۹۱
- خلق الانسان فی اللغه لمحمد بن حبیب البغدادی – قاهره، ۱۹۹۴
- الفاظ الشمول و العموم للمرزوقی – بیروت، دار الجیل، ۱۹۹۴
تألیفات
- فی البحث الصوتی عند العرب – بغداد، دار الجاحظ (سلسلة الموسوعة الصغیره)، ۱۹۸۳
- الترکیب اللغوی لشعر السیاب – بغداد، دار الشؤون الثقافیه، ۱۹۸۶
- ابو زید الانصاری و کتابه الهمز – بصره، دار الحکمه (سلسلة تراث البصره)، ۱۹۹۰
- علم الصرف عند الکوفیین
- الفکر الصوتی عند ابن درید و الکوفیین – بغداد، وزارة الثقافة، ۲۰۰۸ (پس از درگذشت)
آثار منتشر نشده
- البندنیجی: حیاته و آثاره
- التعدی و اللزوم
- دراسات فی اللهجات العربیه
- شعر نازک الملائکه: دراسة لغویه
- فصیحه العصر
- فی علم الدلاله
- لغویون بصریون
- ما اتفقت الفاظه و اختلفت معانیه لابن الشجری (تحقیق)
- ملامح الدرس اللغوی فی القرن الثالث الهجری[۲]
شعر
عطیه شعر نیز میسرود و دارای دیوانی خطی به نام «البوح الممزق» است که نزد خانوادهاش در بغداد نگهداری میشود. همچنین قصیدهای با عنوان «نداء» در مجله «الافق الجدید» عمان در ۱ دسامبر ۱۹۶۲ منتشر شده است.[۷]
پانویس
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ جبوری، کامل سلمان، معجم الأدباء من العصر الجاهلي حتي سنة 2002م، ج2، ص320-321
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ وبلاگ شخصی خلیل عطیه
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ منتدی الالوکه، «الدکتور خلیل ابراهیم عطیه»
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ علاونه، احمد، العلماء العرب المعاصرون و مآل مکتباتهم، ص67
- ↑ روزنامه المدى، ملحق شماره 2218، مقالة «میالد محقق»
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ مکتبة اهلالبیت(ع)، الذخائر الشرقیة، ص48
- ↑ موسی الموسوی، «تراث البصرة»، ۱۵ ژوئیه ۲۰۲۵
منابع مقاله
- جبوری، کامل سلمان، «معجم الأدباء من العصر الجاهلي حتي سنة 2002م»، بیروت: دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۴ق، ج2
- علاونه، احمد، «العلماء العرب المعاصرون و مآل مکتباتهم»، بیروت: دار البشائر الاسلامیه، ۱۴۳۲ق
- روزنامه المدى، ملحق شماره 2218، مقالة «میالد محقق» به قلم د. علی جواد طاهر، ۱۱ اوت ۲۰۱۱
- مکتبة اهلالبیت(ع)، «الذخائر الشرقیة»
- منتدی الالوکه، «الدکتور خلیل ابراهیم عطیه»، ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۳
- وبلاگ شخصی خلیل عطیه
- موسی الموسوی، «تراث البصرة»، ۱۵ ژوئیه ۲۰۲۵
وابستهها
- العنوان في القراءات السبع
- التقفیة في اللغة
- بقية التنبيهات علی اغلاط الرواة
- الفرق في اللغة
- خلق الإنسان (في اللغة)
- دیوان المزرد بن ضرار الغطفاني (برواية ابن السکيت و غيره و شرح ثعلب)
- فعلت و أفعلت
- ديوان ليلى الأخيلية
- في البحث الصوتي عند العرب
- الترکیب اللغوي لشعر السیاب
- أبوزيد الانصاري و کتابه الهمز
- ديوان لقيط بن يعمر الأيادي
- دیوان توبة بن الحمیر