عجیمی‌، حسن‌ بن‌ علی‌

ابوبقاء حسن بن علی بن یحیی عجیمی مکی (۱۰۴۹ – ۱۱۱۳ ق) معروف به ابن عجیمی مکی، محدث، مورخ، فقیه حنفی و عارف برجسته حجاز در قرن یازدهم و دوازدهم هجری بود. او از چهره‌های شاخص علمی حرمین شریفین به شمار می‌رفت و به «محدث حجاز» و «مسند الحجاز» شهرت داشت. عجیمی که نسبش به یمن بازمی‌گشت، در مکه متولد شد و بیشتر عمر خود را در این شهر به تدریس و ترویج علوم اسلامی سپری کرد. او از شاگردان برجسته عیسی ثعالبی مغربی و احمد بن محمد قشاشی بود و شخصیت‌های علمی بسیاری از محضر او بهره بردند. عجیمی آثار متعددی در زمینه تاریخ، حدیث، تصوف و فقه تألیف کرد که مهم‌ترین آنها «خبايا الزوايا» (در معرفی زوایا و مشایخ صوفیه مکه)، «إهداء اللطائف من أخبار الطائف» (در تاریخ طائف) و «تاریخ مکه و المدینه و بیت المقدس» است.

حسن بن علی عجیمی
نام کامل	حسن بن علی بن یحیی بن عمر بن احمد عجیمی
نام‌های دیگر	ابوبقاء، ابن عجیمی مکی
نام پدر	علی بن یحیی
ولادت	۱۰ ربیع‌الاول ۱۰۴۹ هجری قمری (۱۶۳۹ میلادی)
محل تولد	مکه مکرمه
محل زندگی	مکه، طائف
رحلت	۳ شوال ۱۱۱۳ هجری قمری (۱۷۰۲ میلادی)
مدفن	طائف
فرزندان	محمد (فرزند)
خویشاوندان	عبدالقادر بن یحیی صدیقی (نوه دختری)
دین	اسلام
مذهب	حنفی
پیشه	محدث، مورخ، فقیه، عارف
اطلاعات علمی
علایق پژوهشی	حدیث، تاریخ، تصوف، فقه
اساتید	عیسی ثعالبی مغربی احمد بن محمد قشاشی عبدالرحمان محجوب مغربی محمد بن سلیمان رودانی محمد بن علی بخاری مهنا بن عوض حضرمی ابراهیم بیرمکی احمد مخزنجی ابراهیم کورانی محمدشفیع هندی محمد شلی باعلوی
شاگردان	تاج‌الدین دهان محمد بن عقیل محمد امین قلعی بدرالدین خوج محمدامین محبی عبدالقادر بن یحیی صدیقی
برخی آثار	خبايا الزوايا إهداء اللطائف من أخبار الطائف تاریخ مکه و المدینه و بیت المقدس إسبال الستر الجميل علی ترجمة العبد الذليل حاشیه علی الأشباه و النظائر حاشیه علی الدر

ولادت

حسن بن علی عجیمی در روز دوشنبه ۱۰ ربیع‌الاول سال ۱۰۴۹ هجری قمری (مطابق ۱۶۳۹ میلادی) در شهر مکه مکرمه متولد شد. پدرش پیش از پایان یک سالگی او از دنیا رفت و سرپرستی وی بر عهده مادرش قرار گرفت.

نسب و خاندان

خاندان عجیمی اصلاً یمنی بودند. علت شهرت این خاندان به «عجیمی» این بود که یکی از اجدادشان به دلیل گرفتگی زبان (عجمة) به این نام شناخته می‌شد.

تحصیلات

حفظ قرآن و تحصیلات مقدماتی

عجیمی قرآن کریم را در سن نه سالگی حفظ کرد. قرائت قرآن را به روایت نافع (قالون) نزد محمد بن علی بخاری آموخت.

اساتید

عجیمی در محضر اساتید برجسته‌ای به تحصیل پرداخت:

علوم دینی و ادبیات عرب:

او به مدت نزدیک به پانزده سال از محضر عیسی بن محمد ثعالبی مغربی (که بعدها به مکه مهاجرت کرد) بهره برد و نزد وی کتاب‌های متعددی را در علوم گوناگون فراگرفت. در این مدت، او علوم زیر را نزد استادش خواند: حدیث، تفسیر و اصول فقه؛ فرائض و علم توحید؛ نحو، معانی، بیان و عروض؛ صرف، منطق، جدل و حساب؛ سیره.

فقه:

فقه را نزد ابراهیم بیرمکی مکی و احمد مخزنجی فراگرفت.

حکمت و علوم عقلی:

علم حکمت را نزد ابراهیم کورانی مدنی آموخت.

هندسه و هیئت:

هندسه و هیئت را نزد محمدشفیع هندی فراگرفت.

علم میقات (زمان‌سنجی):

علم میقات را نزد محمد شلی باعلوی، ابراهیم کورانی، محمد بن سلیمان رودانی و احمد دمياطی بناء آموخت.

حدیث و روایت:

عجیمی به قرائت حدیث توجه ویژه‌ای داشت و از شماری از مشایخ مصر اجازه روایت دریافت کرد. شیخ علی شبراملسی و دیگران به او اجازه دادند. او همچنین پسر خود را برای سماع حدیث به محضر مشایخ روایت می‌برد.

تصوف و طریقت:

در مدینه منوره با احمد بن محمد قشاشی (از عرفای بزرگ) همنشین شد و از او علوم ظاهری و باطنی را فراگرفت. قشاشی به او ذکر تلقین کرد، خرقه پوشاند و اجازات عامه و خاصه داد. همچنین از سید عبدالرحمان محجوب مغربی (عارف بزرگ) بهره برد.

فعالیت‌ها

تدریس

عجیمی پس از دریافت اجازه از استادان خود، ابتدا در منزل شخصی‌اش به تدریس پرداخت. گروهی از طلاب در علوم نحو، عروض، اصولین، منطق و حساب در درس او حاضر می‌شدند.

پس از درگذشت استادش عیسی ثعالبی مغربی، به پیشنهاد محمد بن سلیمان رودانی، در مسجدالحرام به تدریس پرداخت. محل تدریس او در مسجدالحرام، در کنار باب الوداع و باب ام‌هانی، مقابل رکن یمانی بود. وی در این مکان به تدریس علوم زیر اشتغال داشت: نحو، معانی، بیان و بدیع؛ حدیث و مصطلح‌الحدیث؛ سیره و فقه.

جایگاه علمی

عجیمی را «محدث الحجاز» و «مسند الحجاز» نامیده‌اند. او یکی از سه شیخی است که بیشتر اسناد علمی عالمان پس از خود در حجاز، یمن، مصر، شام و دیگر مناطق بدانها منتهی می‌شود. دو تن دیگر عبدالله بن سالم بصری و احمد نخلی مکی هستند.

محمد امین محبی در کتاب «خلاصة الأثر» درباره او می‌نویسد: «او آیه‌ای در ذکاوت و فهم، سریع‌الجواب و بسیار حاضر ذهن بود. من در میان کسانی که دیده‌ام، کسی را فصیح‌تر از او و خوش‌بیان‌تر از او ندیده‌ام. الفاظش چون درّ ناب بود.»

شاگردان

افراد بسیاری از محضر علمی عجیمی بهره بردند، از جمله:

- تاج‌الدین احمد بن ابراهیم دهان (که ثبت مشایخ استاد خود را گردآوری کرد)

- محمد بن عقیل (معروف به ابن عقیل)

- محمد امین قلعی

- بدرالدین خوج مکی (مورخ)

- محمدامین محبی (صاحب کتاب «خلاصة الأثر»)

- عبدالقادر بن یحیی صدیقی (نوه دختری او که بسیاری از تألیفاتش را کتابت کرد)

وفات

حسن بن علی عجیمی در روز سه‌شنبه ۳ شوال سال ۱۱۱۳ هجری قمری (مطابق ۱۷۰۲ میلادی) در شهر طائف درگذشت. پیکر او در همان شهر به خاک سپرده شد.

آثار

از حسن بن علی عجیمی آثار متعددی بر جای مانده است. مهم‌ترین آنها عبارتند از:

• خبايا الزوايا – در معرفی زوایا، تکیه‌ها و مشایخ صوفیه در مکه. این کتاب شامل شرح حال ۱۵۰ مرد و ۳ زن از صوفیان است و به همراه «رسالة فی طرق الصوفیة» (معرفی ۴۰ طریقت صوفیه) منتشر شده است.
• إهداء اللطائف من أخبار الطائف – در تاریخ طائف و فضایل آن. این کتاب شامل معرفی محدوده طائف، مشاهد و آثار تاریخی آن، مساجد، قریه‌ها، چشمه‌ها و کوه‌های طائف است.
• تاریخ مکه و المدینه و بیت المقدس – نسخه خطی مصور در دانشگاه ریاض (۲۵۰ صفحه)
• إسبال الستر الجميل علی ترجمة العبد الذليل – شرح حال خودنوشت (اتمام تألیف: ۱۱۱۱ قمری). نسخه خطی در مکتبة مکه المکرمه موجود است.
• حاشیه علی الأشباه و النظائر
• حاشیه علی الدر
• ثبت (در دو جلد) – گردآوری شده توسط تلمیذش تاج‌الدین دهان با عنوان «کفایة المتطلع لما ظهر و خفی من غالب مرویات الشیخ حسن بن علی العجیمی المکی الحنفی»
• رسائل فی الفلك، الفرائض و التصوف
• الفوائد الجلیة فی الأسانید العلیة
• إتحاف الخل الوفی بمعرفة مکان غسل النبی (ص) بعد وفاته و غاسله
• إثارة ذوی النجدة لتنزیة بندر جدة
• السيف المسلول في جهاد أعداء الرسول (ص)
• النفح المسكي في عمرة المكي
• الفلك المشحون – در علم فلک
• الورقات الوفیة
• تدارک الفوت بجوابات سؤال ورد من حضرموت
• إیقاظ الطرف النعوس
• بلوغ المأمول من معرفة المکلف و طرق الوصول
• رسالة متعلقة بالنیاحة علی المیت
• إقالة العثرة في بیان حدیث العترة
• تلیین العطف لمن یدخل في الصف
• فريد الجواهر – در علم رمل
• المناهل العذبة فی تحقیق مسائل الصلاة فی الکعبة
• قرة عیون ذوی الرتبة بتدریق مسائل الصلاة فی الکعبة
• الفتح الغیبي فیما یتعلق بمنصب آل الشیبي – رساله در سدنه کعبه

منابع مقاله

• پایگاه الحجاز: حسن بن علي العجيمي (۱۰۴۹هـ -۱۱۱۳هـ)
• پایگاه الرق المنشور: العجيمي؛ حسن بن علي بن يحيى، أبو البقاء العجيمي
• زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج۲، ص۲۰۵
• بامطرف، محمد عبدالقادر، الجامع: جامع شمل أعلام المهاجرین المنتسبین الی الیمن و قبائلهم، بغداد: دار الرشید للنشر، ج۱، ص۳۶۰
• کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین: تراجم مصنفی الکتب العربیه، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۹۵۷م، ج۳، ص۲۶۴
• هیله، محمد حبیب، التاریخ و المؤرخون بمکة من القرن الثالث الهجري إلی القرن الثالث عشر، مکه: مؤسسة الفرقان للتراث الإسلامي، ۱۹۹۴م، ص۳۷۰-۳۷۴
• موسوی عاملی، رضی‌الدین بن محمد، تنضید العقود السنیة بتمهید الدولة الحسنیة، قم: معهد الدراسات لتحقيق أنساب الأشرف، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۳۱۹-۳۲۰
• بغدادی، اسماعیل، هدیة العارفین: اسماء المؤلفین و آثار المصنفین، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۹۵۱م، ج۱، ص۲۹۴
• مرکز پژوهشی دائرةالمعارف علوم عقلی اسلامی، فرهنگ أعلام علوم عقلی اسلامی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۵۳۲

وابسته‌ها

• إهداء اللطائف من أخبار الطائف
• بغية الوعاة من مسألة البغاة
• خبايا الزوايا
• لقاء العشر الأواخر بالمسجد الحرام