خطیب عمری، محمد بن عبدالله

محمد بن عبدالله خطیب عمری تبریزی (متوفی ۷۴۹ق)، محدث، رجالی و مفسر اهل سنت در قرن هشتم هجری. شهرت او به‌دلیل تألیف کتاب مشکاة المصابیح است که تدوین دوباره‌ای از کتاب مصابیح السنة بغوی بر پایه ابواب فقهی محسوب می‌شود. او همچنین کتاب الاکمال فی اسماء الرجال را در شرح حال راویان حدیث نگاشته است.

محمد بن عبدالله خطیب عمری تبریزی
نام کامل	محمد بن عبدالله خطیب عمری تبریزی
لقب	ولی‌الدین، خطیب الفخریه
نام پدر	عبدالله
محل تولد	تبریز
محل زندگی	تبریز، قاهره
رحلت	۷۴۹ق (به روایتی ۷۴۱ق)
دین	اسلام
مذهب	شافعی
پیشه	محدث، رجالی، مفسر، خطیب
منصب	خطیب مدرسه فخریه قاهره
اطلاعات علمی
علایق پژوهشی	حدیث، رجال، تفسیر
اساتید	حسین بن عبدالله طیبی
شاگردان	علی بن مبارکشاه صدیقی احمد بن نصرالله قزوینی جمال‌الدین حسین اخلاطی تقی‌الدین محمد بن محمد ابن‌همام شمس‌الدین قرشی
برخی آثار	مشکاة المصابیح الاکمال فی اسماء الرجال غرة التأویل فی التفسیر مجالس فی التفسیر و الموعظة

ولادت

اطلاع دقیقی از تاریخ ولادت محمد بن عبدالله خطیب عمری تبریزی در دست نیست. نسبت «تبریزی» نشان‌دهنده انتساب او به شهر تبریز است. برخی منابع متأخر از لقب «خطیب الفخریه» برای او یاد کرده‌اند که حاکی از اشتغال به خطابت در مدرسه فخریه قاهره است.

تحصیلات

آگاهی چندانی از مراحل تحصیل خطیب عمری در دست نیست. دانسته‌های ما درباره استادان او محدود به نام حسین بن عبدالله طیبی (متوفی ۷۴۳) است که از او به عنوان «شیخ اجازه» یاد شده و خطیب عمری به توصیه وی دست به تألیف مشکاة المصابیح زد. برخی بر اساس همین عبارت، رابطه استادی طیبی را نسبت به خطیب عمری مطرح کرده‌اند. همچنین با توجه به اقامت احتمالی وی در قاهره و انتساب به مدرسه فخریه، می‌توان دریافت که بخشی از تحصیل و فعالیت علمی او در مصر انجام شده است.

فعالیت‌ها

از مهم‌ترین فعالیت علمی خطیب عمری، تألیف کتاب مشکاة المصابیح است. او در این اثر، کتاب مصابیح السنة (یا مصابیح السنة) نوشته حسین بن مسعود بغوی (متوفی ۵۱۶) را بازآرایی و تکمیل کرد. خطیب عمری منابع احادیث را که در اصل کتاب بغوی نیامده بود مشخص ساخت، در مواردی به تصحیح و اعتبارسنجی مرویات پرداخت و در هر باب فصلی را به احادیث افزوده اختصاص داد. بدین ترتیب شمار احادیث از ۴۳۳۱ در مصابیح به ۶۲۸۵ در مشکاة افزایش یافت.

وی در مقدمه کتاب خود، روش تألیف را توضیح داده و یادآور شده که هر باب از سه فصل تشکیل شده است: فصل اول شامل روایات مشترک بخاری و مسلم، فصل دوم روایات دیگر محدثان بزرگ اهل سنت و فصل سوم روایات افزوده خود مؤلف.

از دیگر فعالیت‌های علمی او، استخراج اسامی راویان احادیث مشکاة المصابیح و تألیف کتاب الاکمال فی اسماء الرجال در شرح حال ایشان است. این اثر غالباً در حاشیه مشکاة المصابیح به چاپ می‌رسیده است. علاوه بر این، آثار دیگری با عنوان غرة التأویل فی التفسیر و مجالس فی التفسیر و الموعظة به او نسبت داده شده است.

برخی از منابع متأخر از لقب «خطیب الفخریه» برای او یاد کرده‌اند که حاکی از اشتغال به خطابت در مدرسه فخریه قاهره بوده است. همچنین برخی منابع او را فردی زاهد و صوفی‌مشرب دانسته‌اند.

وفات

درباره سال وفات خطیب عمری اختلاف نظر وجود دارد. برخی منابع مانند کتاب روضات الجنان (تاریخ محلی تبریز)، وفات او را در سال ۷۴۹ قمری ثبت کرده‌اند. در مقابل، زرکلی در الاعلام و به تبع او برخی دیگر از محققان، سال ۷۴۱ قمری را ذکر کرده‌اند. با توجه به اینکه آخرین تاریخ قطعی از زندگی وی، پایان تألیف مشکاة المصابیح در رمضان ۷۳۷ است، هر دو سال محتمل به نظر می‌رسد. محل دقیق وفات او دانسته نیست؛ اما با توجه به فعالیتش در مدرسه فخریه قاهره، احتمالاً در مصر درگذشته است.

آثار

• مشکاة المصابیح: مهم‌ترین اثر خطیب عمری که بازآرایی و تکمیل کتاب مصابیح السنة بغوی است. مؤلف در رمضان ۷۳۷ آن را به پایان رساند. این کتاب به ابواب فقهی (۲۹ عنوان، ۳۲۷ باب و ۱۳۰۸ فصل) مرتب شده و به یکی از منابع معروف حدیثی اهل سنت تبدیل گشته است. شروح متعددی بر آن نوشته شده، از جمله: الکاشف عن حقائق السنن از طیبی، مرقاة المفاتيح از ملا علی قاری، اشعة اللمعات از عبدالحق دهلوی و مرعاة المفاتيح از عبیدالله مبارکفوری.

• الاکمال فی اسماء الرجال: اثری رجالی در شرح حال راویان احادیث مشکاة المصابیح که غالباً در حاشیه همان کتاب چاپ می‌شود.

• غرة التأویل فی التفسیر: کتابی در تفسیر قرآن که به خطیب عمری نسبت داده شده است.

• مجالس فی التفسیر و الموعظة: اثر دیگر منسوب به وی که مشتمل بر مجالس تفسیری و وعظ است.

منابع مقاله

• توکلی، علی، «دانشنامه جهان اسلام»، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، ج15، تهران، بنیاد دایرة‎المعارف اسلامی، چاپ دوم، 1378
• پاکتچی، احمد، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج22، تهران، مرکز دایرة‎المعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، 1388.
• ابن‌کربلایی، حافظ حسین، روضات الجنان و جنات الجنان، ج1، تصحیح: محمدعلی جاودان، تهران: انتشارات اساطیر، 1383ش.
• زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت: دار العلم للملایین، 1989م،
• فقیه ایمانی، مهدی، امام مهدی (عج) در منابع اهل سنت تا پایان قرن دهم هجری قمری، مترجم: احمد اسماعیل تبار و دیگران، تهران: فرهنگ سبز، 1390ش، ص489
• امینی، عبدالحسین، موسوعة الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، قم: مؤسسة دائرة معارف الفقه الاسلامی، 1430ق
• بغدادی، اسماعیل، هدیة العارفین: أسماء المؤلفین و آثار المصنفین، بیروت: دار إحياء التراث العربي، 1951م

وابسته‌ها

• ترجمه و شرح مشکوة‌‌ المصابیح
• الإمام الحافظ شرف‌الدین الحسیني بن عبدالله الطیبي و منهجه في کتابه الکاشف عن حقائق السنة
• مشکاة المصابيح
• مصباح مشکاة الأنوار من صحاح حدیث المختار (مختصر مشکاة المصابیح)
• مشکاة المصابیح: النسخة الهندیة: مع حواشیه الصحیحة المعتبرة المستندة لکل من 1- الکاشف عن حقائق السنن للطیبی...
• شرح الطيبي على مشكاة المصابيح
• شرح الطيبي علي مشکاة المصابيح: المسمی الکاشف عن حقائق السنن
• لمعات التنقیح في شرح مشکاة المصابیح للخطیب التبریزی
• مرقاة المفاتيح شرح مشکاة المصابيح: شرح مشکاه المصابیح
• مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح
• تيسير المنير: تلخیص الشروح العربیة و الأردیة لمشکاة المصابیح (شرح اردو مشکاة المصابیح)
• [[مرعاة المفاتيح: شرح مشکاة المصابيح [لمحمد بن عبدالله الخطیب التبریزی]]]
• أشعة اللمعات في شرح المشكاة
• التعليق الصبيح علی مشكاة المصابيح