جندی، خلیل بن اسحاق
| خلیل بن اسحاق بن موسی مالکی | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | خلیل بن إسحاق بن موسى بن شعيب المالكي الجندي |
| نامهای دیگر | محمد (نیز نامیده میشد) |
| لقب | ضياء الدين الجندي، أبو المودة |
| نسب | ترکي الأصل، حنفي الأصل (پدرش حنفی بود) |
| نام پدر | إسحاق بن موسى |
| ولادت | تاریخ دقیق ولادت در منابع موجود نیست |
| محل تولد | مصر، مصر |
| محل زندگی | قاهره، مصر |
| رحلت | 767 هجری قمری (برخی منابع 776 هجری قمری) |
| مدفن | قاهره، مصر |
| دین | اسلام |
| مذهب | مالکی |
| پیشه | فقیه، مدرس، مؤلف |
| منصب | مدرس فقه المالكية بالخانقاه الشيخونية، مفتي مذهب مالك |
| اطلاعات علمی | |
| درجه علمی | امام، علامه، حامل لواء المذهب بزمانه |
| دانشگاه | المدرسة الشيخونية بالقاهرة |
| علایق پژوهشی | فقه مالکی، اصول فقه، علوم عربی |
| سبک نوشتاری | ایجاز بلیغ، بیان مشهورات مذهب بدون ذکر اختلافات |
| اساتید | |
| برخی آثار | |
خلیل بن اسحاق بن موسی مالکی (متوفی 767ق)، فقیه برجسته مذهب مالکی در قرن هشتم هجری که به «جندی» معروف بود. وی در مصر میزیست و در قاهره تحصیل کرد. مهمترین اثر او «مختصر خلیل» است که یکی از مهمترین متون فقه مالکی محسوب میشود و حاوی حدود 400 هزار مسئله فقهی است. این کتاب به زبان فرانسوی ترجمه شده و بیش از 60 شرح بر آن نوشته شده است. خلیل بن اسحاق نزد استادانی چون عبدالله المنوفی (در فقه مالکی)، برهان الدین الرشیدی (در عربی و اصول) و ابن عبدالهادی المقدسی (در حدیث) تحصیل کرد. وی مدرس فقه مالکی در المدرسة الشيخونية بود و به عنوان مفتي مذهب مالك فعالیت میکرد. از دیگر آثار او میتوان به «التوضيح» (شرح مختصر ابن الحاجب)، «المناسك» و «مخدرات الفهوم في ما يتعلق بالتراجم والعلوم» اشاره کرد.
ولادت
خلیل بن إسحاق بن موسى بن شعيب مالكی معروف به جندي، از علمای برجسته قرن هشتم هجری است. پدرش إسحاق بن موسى حنفی المذهب بود و به مصر منسوب است. نسب او به قبیله «جند» در مصر یا منطقه «الجند» در یمن میرسد که به همین دلیل به «الجندي» شهرت یافت. برخی نیز او را منسوب به روستای «الجندية» در مصر میدانند. تاریخ دقیق ولادت او در منابع موجود ذکر نشده است، اما میدانیم که در مصر متولد شد و در قاهره پرورش یافت.[۱] پدرش حنفی بود و به شیخ أبو عبدالله ابن حاج اعتقاد و ملازمت داشت، همین امر سبب شد که پسرش نیز ابتدا با مذهب حنفی آشنا شود، اما بعدها به مذهب مالکی گرایش یافت.[۲]
تحصیلات
خلیل بن اسحاق تحصیلات خود را در قاهره پی گرفت. وی نزد استادان بزرگی تحصیل کرد که مهمترین آنها عبارتند از:
اساتید فقه مالکی:
شیخ عبدالله منوفي: نزد وی فقه مالکی را فرا گرفت و مدت زیادی ملازم او بود تا در این مذهب تبحر یافت[۳].
اساتید علوم عربی و اصول:
برهانالدین رشيدی: نزد وی علوم عربی و اصول فقه را آموخت[۴].
اساتید حدیث:
ابن عبد الهادي المقدسي: از وی حدیث شنید و اجازه روایت گرفت.موسوعة طبقات الفقهاء، جلد 8، صفحه 91
وی همچنین نزد دیگر استادان به تحصیل پرداخت و در علوم مختلفی چون فقه، حدیث، عربی، اصول و فرائض تبحر یافت.
فعالیتها
خلیل بن اسحاق پس از تکمیل تحصیلات، به فعالیتهای علمی و آموزشی پرداخت: تدریس و افتاء:
پس از وفات استادش عبدالله المنوفي، در مجلس او نشست و به اقراء طلبه پرداخت.نيل الأمل في ذيل الدول، جلد 1، صفحه 376
به تدریس فقه مالکی در المدرسة الشيخونية (بزرگترین مدرسه مصر در آن زمان) منصوب شد.البستان في ذکر الأؤلياء و العلماء بتلمسان، جلد 1، صفحه 127
به عنوان مفتي مذهب مالك فعالیت کرد و مردم از او استفتاء میکردند.البستان في ذکر الأؤلياء و العلماء بتلمسان، جلد 1، صفحه 127
ویژگیهای اخلاقی و علمی:
همواره لباس نظامی (زی الجند) میپوشید و آن را تغییر نداد.الذيل علی العبر في خبر من عبر، جلد 1، صفحه 196 به دیانت، صلاح، عفاف و نزاهت شهرت داشت.نيل الأمل في ذيل الدول، جلد 1، صفحه 376
در تحقیق و تتبع علمی بسیار کوشا بود تا حدی که در برخی اوقات فقط مدت کوتاهی پس از طلوع فجر میخوابید تا از خستگی مطالعه استراحت کند.البستان في ذکر الأؤلياء و العلماء بتلمسان، جلد 1، صفحه 127
وفات
خلیل بن اسحاق بن موسی مالکی سرانجام در سال 767 هجری قمری (برخی منابع 776 هجری قمری ذکر کردهاند) در قاهره وفات یافت. ابن حجر عسقلانی وفات او را در شب جمعه سیزدهم ماه ربیع الأول سال 767 هجری قمری ثبت کرده است.الذيل علی العبر في خبر من عبر، جلد 1، صفحه 196 وی در قاهره به خاک سپرده شد.
آثار
خلیل بن اسحاق آثار متعددی از خود به جای گذاشته که مهمترین آنها عبارتند از:
- مختصر خليل: این کتاب مشهورترین اثر اوست که یکی از مهمترین مختصرات فقه مالکی محسوب میشود. این کتاب حاوی حدود 400 هزار مسئله فقهی است و با ایجاز بلیغی نوشته شده است. در این کتاب مشهورات مذهب بدون ذکر اختلافات بیان شده است. بیش از 60 شرح بر این کتاب نوشته شده و به زبان فرانسوی نیز ترجمه شده است.الدرر في شرح المختصر، جلد 1، صفحه 87-89
- التوضيح (شرح مختصر ابن الحاجب): شرحی بر مختصر ابن الحاجب در اصول فقه که در شش مجلد تألیف شده است. این شرح مورد اقبال علماء قرار گرفت و مردم به تحصیل آن پرداختند.البستان في ذکر الأؤلياء و العلماء بتلمسان، جلد 1، صفحه 127
- المناسك: کتابی در مورد مناسک حج و آداب آن.
- مخدرات الفهوم في ما يتعلق بالتراجم والعلوم
- ترجمه شيخه عبد الله المنوفي: کتابی در شرح حال استادش عبدالله المنوفي.
- شرح على المدونة: این شرح ناتمام ماند و فقط تا کتاب الحج نوشته شد.
پانویس
منابع مقاله
- سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، جلد 8، قم: مؤسسه امام صادق، 1418ق.
- ملطی، عبد الباسط بن خلیل، نيل الأمل في ذيل الدول، جلد 1، بیروت: دار الکتب العلمیة.
- عراقی، احمد بن عبد الرحیم، الذيل علی العبر في خبر من عبر، جلد 1، بیروت: دار الکتب العلمیة.
- ابن مریم تلمسانی، محمد بن محمد، البستان في ذکر الأؤلياء و العلماء بتلمسان، جلد 1، الجزائر: الشركة الوطنیة للنشر والتوزیر.
- شلبی، حمدی عبد المنعم، دلیل السالک للمصطلحات و الأسماء في فقه الإمام مالک، جلد 1، قاهره: دار السلام.