بحرالعلوم، محمدصادق
سید محمدصادق بحرالعلوم (۱۳۱۵-۱۳۹۹ق) از علمای شیعه در نجف، از شاگردان آیتالله محمدحسین نائینی، سید ابوالحسن اصفهانی و سید محسن طباطبایی حکیم، قاضی شهرهای العماره و بصره و صاحب تألیفات متعدد. در دهه اول ذیالقعده ۱۳۱۵ق در نجف اشرف متولد شد. نسبش به ابراهیم طباطبا بن اسماعیل دیباج بن ابراهیم غمر بن حسن مثنی بن امام حسن مجتبی(ع) میرسد. مقدمات علوم حوزوی را نزد اساتیدی چون سید مهدی بحرالعلوم (معانی و بیان)، شیخ شکر بغدادی، سید محمود شاهرودی، شیخ محمدعلی کاظمی، شیخ اسماعیل محلاتی، سید محسن قزوینی، میرزا ابوالحسن مشکینی و میرزا فتاح تبریزی فراگرفت. درایه و رجال را نزد سید ابوتراب خوانساری و تفسیر را نزد شیخ محمدجواد بلاغی آموخت. سپس در درس خارج فقه و اصول میرزا محمدحسین نائینی و سید ابوالحسن اصفهانی حاضر شد و اکثر استفاده فقهی او از دروس سید محسن طباطبایی حکیم بود و تا سال ۱۳۵۴ق شاگردی وی را کرد. به مطالعه کتابهای فلسفه، کلام، تاریخ، انساب، لغت و ادب پرداخت و اطلاعات گستردهای در این حوزهها به دست آورد. سالها با شیخ محمد سماوی و کتابخانه او ارتباط داشت. بیش از پنجاههزار کتاب چاپی و دهها نسخه خطی گردآوری کرد. با اداره المکتبة المرتضویة و چاپخانه آن (المطبعة الحیدریة) در نجف همکاری داشت و به تحقیق و تصحیح کتابهای قدما و متأخرین پرداخت. در سال ۱۳۶۸ق به عنوان قاضی شرعی شهر العماره تعیین شد و شش سال در این سمت بود. سپس به بصره منتقل شد و حدود هفت سال در آنجا به قضاوت پرداخت. در سال ۱۳۸۰ق به دلیل افزودن موارد جدید به قانون وضعیت شخصی که با فقه جعفری ناسازگار میدید، از قضاوت استعفا داد. با بسیاری از ادیبان و شعرای عراقی، سوری و لبنانی نشستوبرخاست داشت. از آثار او میتوان به «الدرر البهية في تراجم علماء الإمامية» (تراجم علمای شیعه از قرن یازدهم تا چهاردهم)، «السلاسل الذهبية» (تراجم متعدد)، «سلاسل الروايات و طرق الإجازات» (در اجازات حدیث)، «اللؤلؤ المنظوم في نسب آل بحرالعلوم»، «الرحلة إلى سوريا و لبنان» (سفرنامه ۱۳۵۳ق)، «دیوان شعر»، «حاشية فرائد الأصول»، «حاشية كفاية الأصول»، «حاشية المكاسب»، «حاشية كشف الظنون»، «دليل القضاء الشرعي»، «الشذور الذهبية» (مجموعه شعر)، «صكوك الإعلامات و الحجج الشرعية»، «اللآلي المنظومة» (کشکول) و «المجموع الرائق» (تراجم و قصائد). از آیتالله سید شهابالدین مرعشی نجفی، سید محمود مرعشی و سید محمدرضا جلالی اجازه دریافت کرد. سرانجام در سال ۱۳۹۹ق در نجف درگذشت.
| سید محمدصادق بحرالعلوم | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | سید محمدصادق بن سید حسن بن سید ابراهیم بحرالعلوم نجفی |
| نامهای دیگر | سید محمدصادق بحرالعلوم |
| نسب | از نوادگان ابراهیم طباطبا بن اسماعیل دیباج بن ابراهیم غمر بن حسن مثنی بن امام حسن مجتبی(ع) |
| نام پدر | سید حسن |
| ولادت | دهه اول ذیالقعده ۱۳۱۵ق |
| محل تولد | نجف اشرف، عراق |
| محل زندگی | نجف |
| رحلت | ۱۳۹۹ق |
| مدفن | نجف |
| طول عمر | ۸۴ سال |
| دین | اسلام |
| مذهب | تشیع |
| پیشه | فقیه، اصولی، قاضی، محقق، ادیب |
| منصب | قاضی شرعی شهرهای العماره و بصره |
| اطلاعات علمی | |
| درجه علمی | اجتهاد |
| علایق پژوهشی | فقه، اصول، رجال، درایه، تاریخ، انساب، ادبیات |
| اساتید |
|
| برخی آثار | |
نسبنامه
سید محمدصادق بحرالعلوم، بن سید حسن بن سید ابراهیم بن سید حسین بن سید رضا بن سید محمدمهدی (بحرالعلوم) بن مرتضی بن محمد بن عبدالکریم بن مراد بن شاه اسدالله بن جلالالدین امیر بن حسن بن مجدالدین بن قوامالدین بن اسماعیل بن عباد بن ابوالمکارم بن عباد بن ابوالمجد بن عباد بن علی بن حمزه بن طاهر بن علی بن محمد بن احمد بن محمد بن احمد بن ابراهیم طباطبا بن اسماعیل دیباج بن ابراهیم غمر بن حسن مثنی بن حسن بن علی بن ابیطالب(ع)، مشهور به بحرالعلوم نجفی.[۱]
تولد و وفات
سید محمدصادق بحرالعلوم نجفی، در دهه اول ذیالقعده سال 1315 در نجف اشرف به دنیا آمد و در 1399 در همان شهر از دنیا رفت.[۲]
منصب قضاوت
او در سال 1368ق بهعنوان قاضی شرعی شهر «العمارة» تعیین شد و شش سال در این سمت باقی ماند. سپس به بصره منتقل شد و حدود هفت سال هم در این شهر به قضاوت پرداخت. او در سال 1380ق به دلیل افزودن موارد جدید به قانون وضعیت شخصی، قضاوت را ترک کرد. در زمان عبدالکریم قاسم، او را به برگشتن بر کارش در محاکم شرعی، خواندند ولی او که با پایان گرفتن وضع قانون مذکور، برخی از مواد آن را ناسازگار با فقه جعفری میدید و تنها یک سال تا بازنشستگیاش مانده بود از این سِمَت استعفا داد و از بازنشستگی و حقوق و مزایای آن محروم شد.[۳]
تحصیلات
مقدماتی (مقدمات و سطح)
بحرالعلوم نجفی، مقدمات علوم حوزوی (ادبیات عرب و...) را در حوزه نجف نزد اساتید ذیل خواند؛
- معانی و بیان را پیش پسرعموی پدرش سید مهدی بن محسن بحرالعلوم خواند.
- اصول و فقه را از شیخ شکر بغدادی، سید محمود شاهرودی، شیخ محمدعلی کاظمی، شیخ اسماعیل محلاتی، سید محسن قزوینی، میرزا ابوالحسن مشکینی، میرزا فتاح تبریزی و شیخ محمدحسن مظفر، فرا گرفت.
- درایه و رجال را از سید ابوتراب خوانساری آموخت.
- در تفسیر شاگرد شیخ محمدجواد بلاغی بود.[۴]
درس خارج
سید محمدصادق، پس از طی مراحل مقدماتی دروس حوزوی نزد اساتید ذکر شده، در درس خارج فقه و اصول میرزا محمدحسین نائینی و سید ابوالحسن اصفهانی حاضر شد، البته اکثر استفاده فقهی او از دروس سید محسن طباطبایی حکیم بود و تا سال 1354ق شاگردی وی را کرد.[۵]
او علاوه بر فقه و اصول، به مطالعه کتابهای فلسفه و کلام، تاریخ و انساب و لغت و ادب و... از فنون اسلامی پرداخت و در این مسیر اطلاعات زیادی در این حوزهها به دست آورد. بحرالعلوم، سالهای طولانی ملازم دوستش، شیخ محمد سماوی بود و از وی و کتابخانه او استفادههای بسیاری برد. او به دلیل مطالعات فرهنگی متنوع از قدما و معاصرین، دید فرهنگی وسیع و متنوعی داشت و در آموختن علم، تنها به علوم حوزوی اکتفا نمیکرد و به یادگرفتن هر چیزی که نام علم داشت، بها میداد. وی بیش از پنجاههزار کتاب چاپی و دهها نسخه خطی (که اکثراً به خط زیبای خودش بودند) داشت که بعد از خرید، آنها را مطالعه کرده بود و سپس در قفسه کتابخانه قرار داده بود.[۶]
خدمات علمی
شیخ آقابزرگ طهرانی درباره او چنین میگوید: «له ولع شدید بمطالعة الکتب المتنوعة و اقتنائعها [اقتنائها] و قد أصبحت عنده مکتبة نفیسة» او علاقه زیادی به خواندن کتابهای مختلف و خرید کتاب داشت و [این امر باعث شد] که یک کتابخانه نفیس داشته باشد.[۷] او با اداره «المکتبة المرتضویة» و چاپخانه آنها «المطبعة الحیدریة» در نجف مرتبط بود و آنها از وی خواستند که به نشر و تحقیق کتابهای مفید از آثار قدما و متأخرین بپردازد. او هم به تحقیق تعدادی از کتابهای مهم پرداخت و بر آنها تعلیقه نوشت و بر برخی، فوائد و حواشی خوبی افزود.[۸]
طبع ادبی و شعر
سید محمدصادق بحرالعلوم، با جمع زیادی از ادیبان و شعرای عراقی، سوری و لبنانی نشستوبرخاست داشت و بین او و آنان تبادلات ادبی و نکات شعری در میگرفت.[۹]
اجازات
- آیتالله سید شهابالدین مرعشی نجفی در روز 25 صفر 1350 ق؛
- سید محمود مرعشی؛
- سید محمدرضا جلالی.[۱۰]
آثار
او بحثهای علمی فراوانی دارد که در مجلات قدیمی عراقی به چاپ رسیده و البته برخی بحثهایش هم به چاپ نرسیده است. بحرالعلوم، بر گروهی از کتابهای قدیم و معاصر، مقدمه (مقدمه علمی) نوشته است. برخی از مؤلفات او ازاینقرار است؛
- مجموعهای از اجازاتی که از علمای مختلف به او داده شده است؛
- حاشية فرائد الأصول؛
- حاشية كشف الظنون؛
- حاشية كفاية الأصول؛
- حاشية المكاسب شیخ انصاری؛
- الدرر البهية في تراجم علماء الإمامية، من القرن الحادي عشر إلى الرابع عشر؛
- دليل القضاء الشرعي؛
- دیوان شعر سید محمدصادق بحرالعلوم؛
- الرحلة إلى سوريا و لبنان؛ که در سال 1353ق آن را نوشت؛
- السلاسل الذهبية؛ مجموعهای که در آن تراجم زیادی وجود دارد؛
- سلاسل الروايات و طرق الإجازات؛ که در آن اجازات حدیث را جمعآوری کرده است. او این اثر را در سال 1353ق تکمیل کرد و پسازآن «الإجازات الروائية» نامیدش؛
- الشذور الذهبية؛ مجموعه شعر؛
- صكوك الإعلامات و الحجج الشرعية؛
- اللآلي المنظومة (کشکول)؛
- اللؤلؤ المنظوم في نسب آل بحرالعلوم؛ که در نجف به چاپ رسانده است؛
- المجموع الرائق؛ حاوي تراجم و قصائد فراوان که در سال 1350ق آن را نوشت؛
پانویس
منابع مقاله
امین، حسن، مستدركات أعيان الشيعة، دارالتعارف للمطبوعات، چاپ اول، بیروت، 1408ق.