غطفانی، ضرار بن عمرو

ضرار بن عمرو غطفانی (متوفی حدود ۲۳۰ق)، متکلم و قاضی معتزلی قرن دوم هجری که پس از اختلاف با معتزله، فرقه ضراریه را بنیان نهاد. او از شاگردان واصل بن عطاء بود اما سپس از معتزله روی گرداند و دارای آراء خاص کلامی شد که مورد انتقاد معتزله و اهل حدیث قرار گرفت. حدود سی کتاب تألیف کرد که برخی در رد معتزله و خوارج بود.

ضرار بن عمرو غطفانی
نام کامل	ضرار بن عمرو الغطفانی
نام‌های دیگر	ضرار بن عمرو المعتزلي، الضبي
لقب	رئيس الضراريّة
نسب	الغطفاني
نام پدر	عمرو
محل زندگی	بصره، بغداد
رحلت	حدود ۲۳۰ق
دین	اسلام
مذهب	معتزله (سپس منشعب)
پیشه	متکلم، قاضی، نویسنده
منصب	قاضی
اطلاعات علمی
علایق پژوهشی	کلام اسلامی، فرق و مذاهب
اساتید	واصل بن عطاء
معاصرین	ابو الهذيل علاف، بشر بن معتمر، امام احمد بن حنبل
شاگردان	حفص الفرد
برخی آثار	التحریش

ولادت

ضرار بن عمرو الغطفانی، معروف به ضرار بن عمرو المعتزلي و الضبي، از شخصیت‌های برجسته کلامی قرن دوم هجری است. نسب او به قبیله غطفان می‌رسد و برخی منابع او را الضبي نیز خوانده‌اند.

تحصیلات

ضرار بن عمرو در ابتدا از شاگردان واصل بن عطاء، بنیانگذار مکتب معتزله بود. او تحت تعلیم این استاد بزرگ معتزلی قرار گرفت و مبانی کلام معتزلی را فراگرفت. از شاگردان او حفص الفرد از تلامذه او بود که شافعی او را تکفیر کرد که در برخی آراء با او موافق بود. پس از مدتی از استاد خود روی گرداند و به تأسیس فرقه مستقلی با نام ضراریه اقدام کرد.

فعالیت‌ها

ضرار بن عمرو به عنوان قاضی از کبار معتزله فعالیت می‌کرد. او طمع به ریاست معتزله در بلد خود داشت اما به آن نرسید و این امر باعث شد که از معتزله روی گردانده و آنان را تکفیر کند. در مقابل، معتزله نیز او را تکفیر و طرد کردند.

از مهمترین فعالیت‌های علمی او تألیف حدود سی کتاب در موضوعات کلامی بود که برخی از آنها در رد معتزله و خوارج نوشته شده بود.

حوادث مهم زندگی

یکی از حوادث مهم زندگی ضرار بن عمرو تعقیب قضایی توسط امام احمد بن حنبل بود. امام احمد بر ضد او نزد قاضی سعيد بن عبد الرحمن الجمحي شهادت داد و قاضی حکم به ضرب عنق او کرد، اما ضرار فرار کرد. گفته شده یحيى بن خالد البرمكي او را مخفی کرد.

مناظرات

ضرار بن عمرو با ابو الهذيل علاف معتزلی (متوفی ۲۲۶ق) معاصر بود و با وی مناظره کرد که در این مناظره ابو الهذيل بر او غالب آمد. بشر بن معتمر از متکلمان معتزله نیز کتابی در رد او نوشت به نام «كتاب الرد على ضرار».

عقاید و آراء کلامی

ضرار بن عمرو دارای آراء خاصی بود که او را از معتزله متمایز می‌ساخت:

موافقت با معتزله

ضرار بن عمرو در برخی مسائل با معتزله هم‌عقیده بود:

۱. قائل به تقدم استطاعت بر فعل بود

۲. جواز امامت در غیر قریش را می‌پذیرفت

موافقت با اصحاب حدیث و اشاعره

او در مسائل زیر با اهل حدیث و اشاعره هم‌رأی بود:

۱. قول به خلق افعال

۲. اعتقاد به کسب

۳. انکار حسن و قبح عقلی

۴. انکار عذاب قبر (به نقل ابن حزم)

آراء ویژه و انفرادی

ضرار بن عمرو دارای آراء خاصی بود که او را از دیگران متمایز می‌ساخت:

۱. تفسیر سلبی صفات الهی: مقصود از عالم و قادر بودن خدا، نفی جهل و عجز است، نه اثبات صفت علم و قدرت

۲. حس ششم برای رؤیت خدا: انسان علاوه بر حواس پنجگانه، حس ششم دارد که در قیامت به واسطه آن می‌تواند خدا را ببیند

۳. ماهیت ناشناخته خدا: خداوند دارای ماهیتی است که جز او کسی بر آن واقف نیست

۴. انکار قرائت ابن مسعود و ابی بن کعب: منکر حرف ابن مسعود بود و شهادت می‌داد که خدا آن را نازل نکرده است

۵. شک در ایمان مردم: می‌گفت ممکن است تمام کسانی که اسلام را ظاهر می‌کنند، در باطن کافر باشند

۶. نظریه اعراض مجتمعه: انسان و جسم، اعراض مجتمعه‌ای از رنگ، طعم، بو، گرما، سرما و لمس هستند

۷. انکار ذاتیات: می‌گفت در آتش حرارت ذاتی نیست، در عسل حلاوت ذاتی نیست، بلکه خداوند اینها را هنگام چشیدن یا لمس کردن می‌آفریند

نقدها و انتقادات

از سوی اهل حدیث

امام احمد بن حنبل او را نزد قاضی تعقیب کرد. ذهبی می‌گوید: «له مقالة خبيثة» (او سخن پلیدی دارد).

از سوی معتزله

معتزله او را تکفیر و طرد کردند. بشر بن معتمر کتابی در رد او نوشت.

از سوی دیگران

الجشمي می‌گوید: «من عده من المعتزلة فقد أخطأ، لأنا نتبرأ منه فهو من المجبرة». ابن حجر عسقلانی او را در کتاب «لسان الميزان» ذکر کرده و آراء او را نقل کرده است.

وفات

ضرار بن عمرو غطفانی سرانجام در حدود سال ۲۳۰ هجری قمری (نزدیک به ۲۰۰ق) درگذشت. برخی منابع وفات او را در حدود الثلاثين و مائتين (حدود ۲۳۰ هجری) ذکر کرده‌اند. اطلاعاتی درباره محل وفات و مدفن او در دست نیست.

آثار

ضرار بن عمرو حدود سی کتاب تألیف کرد که برخی از مهمترین آنها عبارتند از:

كتاب الاستطاعة كتاب التوحيد كتاب فى المخلوق على ابى الهذيل الردّ على النصارى الردّ على المعتزله كتاب الأبواب فى المخلوق كتاب التحريش (درباره فرقه‌های اسلامی و مستندات آنها)

منابع مقاله

• ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، بیروت - لبنان: دار الفکر، 1366 هجری شمسی|1407 هجری قمری|1987 میلادی
• زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت: دار العلم للملايين، 1989 میلادی
• صفدی، صلاح‌الدین، الوافی بالوفیات، بیروت - لبنان: دار النشر فرانز شتاينر، 1381 هجری قمری|1962 میلادی
• سزگین، فواد، تاریخ التراث العربی، قم - ایران: کتابخانه عمومی حضرت آيت الله العظمی مرعشی نجفی(ره)، 1370 هجری شمسی|1412 هجری قمری
• ربانی گلپایگانی، علی، فرق و مذاهب کلامی، قم - ایران: مرکز جهانی علوم اسلامی، 1377 هجری شمسی
• اشعری، علی بن اسماعیل، مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین، بیروت - لبنان: دار النشر فرانز شتاينر، 1400 هجری قمری|1980 میلادی
• ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، بیروت - لبنان: مؤسسة الرسالة، 1373 هجری شمسی|1414 هجری قمری|1994 میلادی
• صالح، عبدالقادر محمد، العقائد و الأدیان، بیروت - لبنان: دار المعرفة، 1427 هجری قمری|2006 میلادی
• علامه حلی، حسن بن یوسف، مناهج الیقین في أصول الدین، تهران - ایران: منظمة الاوقاف و الشؤون الخیریة. دار الأسوة للطباعة و النشر، 1415 هجری قمری
• یمنی، ابومحمد، عقائد الثلاث و السبعین فرقة، مدینه منوره - عربستان: مکتبة العلوم و الحکم، 1414 هجری قمری

وابسته‌ها

التحریش