دهلوی، محمود بن محمد
ابوالفضائل سعدالدین محمود بن محمد دهلوی (متوفی ۸۹۱ هجری قمری) فقیه حنفی، اصولی و نحوی شبهقاره هند در قرن نهم هجری بود. کنیهاش «ابوالفضائل» و ملقب به «سعدالدین» و «تاجالدین» است. در برخی منابع، نام وی به اشتباه «عبدالله بن عبدالکریم» ثبت شده است. مهمترین اثر او «إفاضة الأنوار في إضاءة أصول المنار»، شرحی بر «المنار» حافظالدین نسفی در اصول فقه است که از نخستین شروح این کتاب محسوب میشود. از تاریخ و محل ولادت، مکان تحصیل، استادان و شاگردان او اطلاع دقیقی در دست نیست.
| محمود بن محمد دهلوی | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | محمود بن محمد دهلوی |
| نامهای دیگر | ابوالفضائل، سعدالدین، تاجالدین |
| نام پدر | محمد |
| ولادت | نامشخص |
| محل تولد | دهلی (احتمالاً)، هند (سلطاننشین دهلی) |
| محل زندگی | دهلی |
| رحلت | ۸۹۱ هجری قمری (۱۴۸۶ میلادی) |
| دین | اسلام |
| مذهب | حنفی |
| پیشه | فقیه، اصولی، نحوی |
| اطلاعات علمی | |
| علایق پژوهشی | اصول فقه، نحو |
| برخی آثار |
|
ولادت
از تاریخ و محل ولادت محمود بن محمد دهلوی اطلاعی در دست نیست.[۱] احتمالاً در دهلی به دنیا آمده یا دستکم بخشی از عمرش را در آنجا سپری کرده است.[۱] در برخی منابع متأخر مانند پایگاه تراجم، تولد او به اشتباه سال ۶۲۷ قمری ثبت شده که به نظر میرسد با توجه به وفات او در ۸۹۱ قمری، این تاریخ صحیح نباشد.[۲]
تحصیلات
اطلاع دقیقی از استادان و مکان تحصیل او در منابع تاریخی وجود ندارد.[۱] با توجه به آثارش، او در نحو، فقه و اصول تبحر داشت و از فقیهان برجسته مذهب حنفی به شمار میرود.[۱] عبدالحی حسنی لکهنوی در کتاب «نزهة الخواطر» او را از اکابر فقهای حنفیه دانسته است.[۳]
نام و نسب
نام صحیح وی «محمود بن محمد» است.[۱] با این حال، در برخی منابع کتابشناختی مانند «هدیة العارفین» تألیف اسماعیل بغدادی، نام او به اشتباه «عبدالله بن عبدالکریم» ضبط شده است.[۴][۱] همچنین در پایگاه «الرق المنشور» نیز با همین نام اشتباه ثبت شده است.[۵] علی بن سلطانمحمد قاری در کتاب «الأثمار الجنیة» نیز او را با نام «محمود بن محمد الدهلوی» یاد کرده است.[۶]
کنیه او «ابوالفضائل» و القابش «سعدالدین» و «تاجالدین» است.[۱] نسبت «دهلوی» به شهر دهلی، مرکز سلطاننشین دهلی در آن دوره، اشاره دارد.
آثار
از محمود بن محمد دهلوی دو کتاب بر جای مانده است:
إفاضة الأنوار في إضاءة أصول المنار
این کتاب مهمترین اثر دهلوی است که به عنوان شرحی بر «المنار» تألیف حافظالدین عبدالله بن احمد نسفی (متوفی ۷۱۰ قمری) در علم اصول فقه نگاشته شده است.[۱] نسفی خود کتابش را بر اساس آثار پیشینیانی چون ابوالیسر البزدوی و شمسالائمه سرخسی تدوین کرده بود.[۱]
شرح دهلوی بر این کتاب از جمله شروح متقدم و مهم به شمار میرود.[۷] خالد محمد عبدالواحد حنفی، محقق این کتاب، در مقدمه خود آورده است که إفاضة الأنوار از جمله اولین آثار تألیف شده در شرح المنار است و بسیاری از شروح بعدی از آن تأثیر پذیرفتهاند.[۷]
از ویژگیهای این اثر میتوان به اختصار در بیان مطالب و نقل برخی اختلافات فقهی میان حنفیان و شافعیان اشاره کرد.[۱] این کتاب با تحقیق خالد محمد عبدالواحد حنفی در سال ۲۰۰۵ میلادی (۱۳۸۴ شمسی) در ریاض منتشر شده است.[۱]
المقصد في النحو
دیگر اثر دهلوی کتابی است در علم نحو با عنوان «المقصد».[۸] او این کتاب را به سلطان اشرف قایتبای (حکومت: ۸۷۲-۹۰۱ قمری) از سلاطین سلسله ممالیک برجی مصر تقدیم کرده است.[۱][۸] این اثر نشاندهنده ارتباط علمی فقیهان هند با دربار ممالیک مصر در قرن نهم هجری است.
وفات
محمود بن محمد دهلوی در سال ۸۹۱ هجری قمری (۱۴۸۶ میلادی) درگذشت.[۴][۸][۳] تاریخ وفات او در منابع مختلفی مانند «کشف الظنون» حاجی خلیفه، «هدیة العارفین» بغدادی و «نزهة الخواطر» حسنی لکهنوی به همین سال ثبت شده است. برخی منابع متأخر، سال وفات او را به اشتباه ۷۱۰ قمری ذکر کردهاند که با توجه به قراین، صحیح به نظر نمیرسد.[۲]
پانویس
- ↑ ۱٫۰۰ ۱٫۰۱ ۱٫۰۲ ۱٫۰۳ ۱٫۰۴ ۱٫۰۵ ۱٫۰۶ ۱٫۰۷ ۱٫۰۸ ۱٫۰۹ ۱٫۱۰ ۱٫۱۱ مریوانی، ناصر، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۸، ص۴۶۵-۴۶۶
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ پایگاه تراجم: محمود بن محمد المدني الدهلوي (این اطلاعات مربوط به شخص دیگری است)
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ حسنی لکهنوی، عبدالحی، نزهة الخواطر، ج۳، ص۱۲۷
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ بغدادی، اسماعیل، هدیة العارفین، ج۱، ص۴۷۰
- ↑ پایگاه الرق المنشور: الدهلوي؛ عبد الله بن عبد الكريم، أبو الفضائل، سعد الدين الدهلوي
- ↑ قاری، علی بن سلطانمحمد، الأثمار الجنیة، ج۲، ص۶۵۴
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ دهلوی، محمود بن محمد، إفاضة الأنوار، مقدمه محقق، ص۱۰
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، کشف الظنون، ج۲، ستون ۱۸۰۶
منابع مقاله
- مریوانی، ناصر، «دهلوی، محمودبن محمد»، دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۹۲ش، ج۱۸، ص۴۶۵-۴۶۶ لینک
- بغدادی، اسماعیل، هدیة العارفین: اسماء المؤلفین و آثار المصنفین، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۹۵۱م، ج۱، ص۴۷۰ لینک
- حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، کشف الظنون عن أسامي الکتب و الفنون، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ج۲، ستون ۱۸۰۶ لینک
- حسنی لکهنوی، عبدالحی، نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر، حیدرآباد دکن: مطبعة مجلس دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۸۲ق، ج۳، ص۱۲۷ لینک
- قاری، علی بن سلطانمحمد، الأثمار الجنیة في أسماء الحنفیة، بغداد: مرکز البحوث و الدراسات الإسلامیة، ۲۰۰۹م، ج۲، ص۶۵۴ لینک
- دهلوی، محمود بن محمد، إفاضة الأنوار في إضاءة أصول المنار، چاپ خالد محمد عبدالواحد حنفی، ریاض: مکتبة الرشد، ۲۰۰۵م لینک
- پایگاه الرق المنشور: الدهلوي؛ عبد الله بن عبد الكريم، أبو الفضائل، سعد الدين الدهلوي
- پایگاه تراجم: محمود بن محمد المدني الدهلوي