بویس، مری

نورا الیزابت مری بویس (Nora Elisabeth Mary Boyce) (۱۹۲۰-۲۰۰۶) ایران‌شناس برجسته، زبان‌شناس و یکی از بزرگ‌ترین پژوهشگران آیین زرتشتی در قرن بیستم بود. او که از شاگردان والتر هنینگ به شمار می‌رفت، با انجام پژوهشی میدانی یک‌ساله در روستاهای زرتشتی‌نشین یزد، نظریهٔ «تداوم سنت زرتشتی از روزگار زرتشت تا عصر حاضر» را مطرح کرد. بویس استاد مطالعات ایرانی در مدرسهٔ مطالعات شرقی و آفریقایی (SOAS) دانشگاه لندن بود و با تألیف مجموعهٔ چندجلدی «تاریخ زرتشتی‌گری» و کتاب «زرتشتیان: باورها و آیین‌های دینی آنان» تأثیری ماندگار بر مطالعات زرتشتی گذاشت. جایزهٔ سالانهٔ بویس (Boyce Prize) از سوی انجمن سلطنتی آسیا به نام او نامگذاری شده است.

مری بویس
نام کامل	نورا الیزابت مری بویس (Nora Elisabeth Mary Boyce)
نام پدر	ویلیام اچ. بویس (William H. Boyce)
ولادت	۲ اوت ۱۹۲۰
محل تولد	دارجلینگ، هند بریتانیا
محل زندگی	لندن
رحلت	۴ آوریل ۲۰۰۶
طول عمر	۸۵ سال
همسر	(هرگز ازدواج نکرد)
پیشه	ایران‌شناس، زرتشتی‌پژوه، استاد دانشگاه
منصب	استاد مطالعات ایرانی در SOAS
پس از	والتر برونو هنینگ
پیش از	آلموت هینتس
اطلاعات علمی
درجه علمی	دکتری (PhD)
دانشگاه	دانشگاه کمبریج، مدرسهٔ مطالعات شرقی و آفریقایی (SOAS) لندن
علایق پژوهشی	زرتشتی‌گری، زبان‌های ایرانی میانه، مانوی‌شناسی، ادبیات شفاهی
اساتید	والتر برونو هنینگ هارولد بیلی ولادیمیر مینورسکی هکتور مونرو چادویک
شاگردان	مهرداد بهار شائول شاکد جیمز راسل سارا استوارت آلن ویلیامز فیلیپ کراینبروک
برخی آثار	A History of Zoroastrianism (4 vols.) Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices A Persian Stronghold of Zoroastrianism Textual Sources for the Study of Zoroastrianism The Manichaean Hymn-Cycles in Parthian

ولادت و خانواده

تولد و تبار

مری بویس در ۲ اوت ۱۹۲۰ در شهر دارجلینگ در هند بریتانیا (در دامنهٔ هیمالیا) زاده شد. پدر او، ویلیام اچ. بویس، قاضی دیوان عالی کلکته بود. مادرش نورا (نی گاردینر) نوهٔ ساموئل راوسون گاردینر، مورخ نامدار انقلاب پیوریتن، بود. خانوادهٔ وی از تبار انگلیسی-ایرلندی بودند. مری دوران کودکی را در هند گذراند و سپس به انگلستان بازگشت.

تحصیلات

دوران مدرسه و دانشگاه

بویس تحصیلات مقدماتی خود را در مدرسهٔ ویمبلدون های اسکول (Wimbledon High School) و سپس کالج چلتنهام لیدیز (Cheltenham Ladies' College) به پایان رساند. پس از مدتی کوتاه خدمت در ارتش زنان (Land Army) در سال‌های آغازین جنگ جهانی دوم، به کالج نیونهام (Newnham College) در دانشگاه کمبریج وارد شد. او در بخش نخست دورهٔ کارشناسی ادبیات انگلیسی و در بخش دوم باستان‌شناسی و انسان‌شناسی خواند و در سال ۱۹۴۳ با درجهٔ دو ممتاز (double first) فارغ‌التحصیل شد.

آموزش زبان‌های ایرانی

در دوران جنگ، دانشکدهٔ مطالعات شرقی و آفریقایی (SOAS) به طور موقت به کمبریج منتقل شده بود. بویس در آنجا نزد ولادیمیر مینورسکی (Vladimir Minorsky) به آموختن زبان فارسی پرداخت. پس از بازگشت SOAS به لندن، نزد ایران‌شناس برجسته، والتر برونو هنینگ (Walter Bruno Henning) به مطالعهٔ فارسی باستان و دیگر زبان‌های کهن ایرانی مشغول شد.

دریافت دکتری

در سال ۱۹۴۶ به کمبریج بازگشت و رسالهٔ دکتری خود را با عنوان «چرخه‌های سرود مانوی به زبان پارتی» (The Manichaean Hymn-Cycles in Parthian) زیر نظر هنینگ و هارولد بیلی (Harold Bailey) به پایان رساند. او در سال ۱۹۵۲ موفق به دریافت درجهٔ دکتری در مطالعات شرقی از دانشگاه کمبریج شد.

فعالیت‌های علمی و پژوهشی

جایگاه دانشگاهی در SOAS

بویس در سال ۱۹۴۴ به عنوان دستیار مدرس ادبیات آنگلوساکسون و باستان‌شناسی در کالج رویال هالووی (Royal Holloway College) دانشگاه لندن منصوب شد و تا سال ۱۹۴۶ در این سمت بود. در سال ۱۹۴۷ به عنوان مدرس مطالعات ایرانی در SOAS استخدام گردید، در سال ۱۹۵۸ به درجهٔ دانشیاری (Reader) ارتقا یافت و در سال ۱۹۶۳ پس از انتقال هنینگ به دانشگاه کالیفرنیا در برکلی، به استادی مطالعات ایرانی منصوب شد.

پژوهش در زبان‌های ایرانی میانه و متون مانوی

بویس پیش از روی آوردن به زرتشتی‌گری، در حوزهٔ زبان‌های ایرانی میانه و متون مانوی آثار بنیادینی منتشر کرد. نخستین کتاب او «چرخه‌های سرود مانوی به زبان پارتی» (The Manichaean Hymn-Cycles in Parthian) در سال ۱۹۵۴ منتشر شد. در سال ۱۹۶۰ «فهرست نسخه‌های خطی ایرانی به خط مانوی در مجموعهٔ تورفان آلمان» (A Catalogue of the Iranian Manuscripts in Manichean Script in the German Turfan Collection) را منتشر ساخت که به یکی از منابع مرجع این حوزه تبدیل شد. همچنین کتاب‌های «خواندنی در پارسی میانه و پارتی مانوی» (A Reader in Manichaean Middle Persian and Parthian, 1975) و «واژه‌نامهٔ پارسی میانه و پارتی مانوی» (A Word-List of Manichaean Middle Persian and Parthian, 1977) از دیگر آثار ارزشمند او در این زمینه به شمار می‌روند. بویس همچنین مقالهٔ مهم «گوسان پارتی و سنت خنیاگری ایرانی» (The Parthian gōsān and Iranian Minstrel Tradition, 1957) را منتشر کرد که به بررسی نقش خنیاگران دورهٔ اشکانی و پیوند آن با سنت ادبیات شفاهی پرداخت. از دیگر کارهای برجستهٔ او در این دوره، ترجمهٔ انگلیسی «نامهٔ تنسر» (The Letter of Tansar) با مقدمه و تعلیقات است که در سال ۱۹۶۸ منتشر شد.

نقطهٔ عطف: پژوهش میدانی در ایران (۱۹۶۳-۱۹۶۴)

نقطهٔ عطف زندگی علمی بویس زمانی رخ داد که در سال ۱۹۶۳-۱۹۶۴ با یک مرخصی مطالعاتی یک‌ساله، به روستاهای زرتشتی‌نشین پیرامون یزد، به ویژه روستای شریف‌آباد، سفر کرد و در میان کشاورزان زرتشتی زندگی نمود. او به عنوان یک زن می‌توانست بدون هیچ مانعی در میان خانواده‌های زرتشتی زندگی کند و در همهٔ آیین‌های خانگی و اجتماعی آنان شرکت جوید. این تجربه، درک او از آیین زرتشتی را دگرگون ساخت. بویس بر این باور شد که باورها و آیین‌های زرتشتی در این جوامع دورافتاده، از سه هزار سال پیش تا کنون با وفاداری تمام حفظ شده‌اند و می‌توان برای فهم متون کهن از این سنت زنده بهره برد.

آثار اصلی در زمینهٔ زرتشتی‌گری

تاریخ زرتشتی‌گری (A History of Zoroastrianism)

در سال ۱۹۷۵ نخستین جلد از اثر چندجلدی او با عنوان «تاریخ زرتشتی‌گری» (A History of Zoroastrianism) در مجموعهٔ «راهنمای خاورشناسی» (Handbuch der Orientalistik) از انتشارات بریل (Brill) در لیدن منتشر شد. جلد دوم این مجموعه در سال ۱۹۸۲ (زیر هخامنشیان) و جلد سوم در سال ۱۹۹۱ به همراه فرانتس گرنه (Frantz Grenet) منتشر گردید. جلد چهارم این مجموعه (دورهٔ اشکانی) ناتمام ماند و بنا به وصیت بویس، آلبرت دِیونگ (Albert de Jong) از دانشگاه لیدن آن را به پایان رساند. وی همچنین در سال ۱۹۹۲ کتاب «زرتشتی‌گری: دیرپایی و پایایی همیشگی آن» (Zoroastrianism: Its Antiquity and Constant Vigour) را که حاصل مجموعه سخنرانی‌های کلمبیا (۱۹۸۵) بود، منتشر کرد.

دژ پارسی زرتشتی‌گری (A Persian Stronghold of Zoroastrianism)

در سال ۱۹۷۷ مجموعه سخنرانی‌های راتن‌بای کاتراک (Ratanbai Katrak Lectures) را که در آکسفورد ایراد کرده بود، با عنوان «دژ پارسی زرتشتی‌گری» (A Persian Stronghold of Zoroastrianism) به چاپ رساند. این کتاب که شرح زندگی و آیین‌های زرتشتیان شریف‌آباد است، به سبب سبک ادبی دلنشین و رویکرد نوین مردم‌شناسانه، تحسین گسترده‌ای برانگیخت. این اثر حاصل دوازده ماه اقامت بویس در شریف‌آباد (۱۹۶۳-۶۴) و نخستین انتشار گستردهٔ نتایج آن پژوهش میدانی است.

زرتشتیان: باورها و آیین‌های دینی آنان

در سال ۱۹۷۹ اثر موجزتر اما بسیار تأثیرگذار او با عنوان «زرتشتیان: باورها و آیین‌های دینی آنان» (Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices) منتشر شد که تاکنون بارها تجدید چاپ شده و به عنوان متن درسی استاندارد در سراسر جهان به کار می‌رود.

منابع متنی برای مطالعهٔ زرتشتی‌گری

بویس همچنین مجموعهٔ «منابع متنی برای مطالعهٔ زرتشتی‌گری» (Textual Sources for the Study of Zoroastrianism, 1984) را تدوین و ترجمه کرد. این کتاب شامل گزیده‌هایی از متون کهن اوستایی و پهلوی تا دوران معاصر است و مقدمهٔ ۲۷ صفحه‌ای آن به معرفی جامع آیین زرتشتی اختصاص دارد.

جوایز و افتخارات

بویس در سال ۱۹۷۲ مدال یادبود ریچارد برتون (Burton Memorial Medal) را از انجمن سلطنتی آسیا به پاس پژوهش‌های میدانی خود در میان زرتشتیان یزد و کرمان (۱۹۶۳-۶۴) دریافت کرد. در سال ۱۹۸۵ مدال سایکس (Sykes Medal) را از انجمن سلطنتی مطالعات آسیا (Royal Society of Asian Affairs) دریافت نمود. او عضو افتخاری انجمن شرق‌شناسی آمریکا، عضو خارجی آکادمی سلطنتی علوم و ادبیات دانمارک، و عضو پیوستهٔ انجمن سلطنتی آسیا بود. بویس در سال ۲۰۰۴ به عنوان عضو افتخاری (Honorary Fellow) بنیاد کهن‌هند و ایران (Ancient India and Iran Trust) در کمبریج برگزیده شد.

جایزهٔ سالانهٔ «پروفسور مری بویس» (Professor Mary Boyce Prize) توسط انجمن سلطنتی آسیا برای مقالات برجسته در زمینهٔ دین در آسیا بنیاد نهاده شده است.

ترجمهٔ آثار به فارسی

شماری از آثار مهم مری بویس به زبان فارسی ترجمه شده است. «تاریخ کیش زرتشت» (A History of Zoroastrianism) با ترجمهٔ همایون صنعتی‌زاده در چند جلد منتشر شده است. کتاب «زرتشتیان: باورها و آیین‌های دینی آنان» (Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices) با ترجمهٔ عسکر بهرامی منتشر شده است. همچنین کتاب «چکیدهٔ تاریخ کیش زرتشت» (Zoroastrianism: Its Antiquity and Constant Vigour) با ترجمهٔ همایون صنعتی‌زاده به فارسی در دسترس است.

درگذشت

مری بویس به دلیل مشکلات شدید کمری که از اوایل دههٔ ۱۹۶۰ گریبانگیرش بود، در سال ۱۹۸۲ از استادی پیش‌ازموعد بازنشسته شد، اما تا پایان عمر به عنوان استاد افتخاری (Professor Emerita) و پژوهشگر وابستهٔ (Professorial Research Associate) SOAS به کار خود ادامه داد. بیشتر آثار او در سال‌های پس از بازنشستگی و در حالی که به پشت دراز کشیده و با دست می‌نوشت، تألیف شدند. بویس هرگز ازدواج نکرد و معتقد بود که وفاداری به پژوهش و خانواده با یکدیگر سازگار نیست. وی سرانجام در بامداد ۴ آوریل ۲۰۰۶ در سن ۸۵ سالگی در بیمارستانی در لندن درگذشت. بویس در وصیتنامهٔ خود، کتابخانه و مجموعهٔ شخصی خود را به بنیاد کهن‌هند و ایران (Ancient India and Iran Trust) در کمبریج و همچنین سرمایهٔ خود را به SOAS برای تأسیس کرسی استادی در زمینهٔ مطالعات زرتشتی واگذار کرد.

فهرست آثار برگزیده

آثار تألیفی به زبان انگلیسی

• The Manichaean Hymn-Cycles in Parthian (London Oriental Series, Vol. 3. Oxford University Press, 1954)
• A Catalogue of the Iranian Manuscripts in Manichean Script in the German Turfan Collection (Institut für Orientforschung, Berlin, 1960)
• The Letter of Tansar (annotated English translation, Rome, 1968)
• A History of Zoroastrianism, Vol. 1: The Early Period (Brill, 1975; repr. 1996)
• A Reader in Manichaean Middle Persian and Parthian (Acta Iranica 9, Brill, 1975)
• A Word-List of Manichaean Middle Persian and Parthian (Acta Iranica 9a, Brill, 1977)
• A Persian Stronghold of Zoroastrianism (Oxford University Press, 1977; based on Ratanbai Katrak Lectures)
• Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices (Routledge & Kegan Paul, 1979; repr. with new foreword 2001)
• A History of Zoroastrianism, Vol. 2: Under the Achaemenians (Brill, 1982)
• Textual Sources for the Study of Zoroastrianism (Manchester University Press/University of Chicago Press, 1984)
• Zoroastrianism: A Shadowy but Powerful Presence in the Judaeo-Christian World (Dr. Williams's Trust, 1987)
• A History of Zoroastrianism, Vol. 3: Zoroastrianism under Macedonian and Roman Rule (with Frantz Grenet, Brill, 1991)
• Zoroastrianism: Its Antiquity and Constant Vigour (Columbia Lectures on Iranian Studies, Mazda Publishers, 1992)

برخی آثار ترجمه‌شده به فارسی

• تاریخ کیش زرتشت (دورهٔ چند جلدی، ترجمهٔ همایون صنعتی‌زاده، نشر گستره/توس)
• زرتشتیان: باورها و آیین‌های دینی آنان (ترجمهٔ عسکر بهرامی)
• چکیدهٔ تاریخ کیش زرتشت (ترجمهٔ همایون صنعتی‌زاده، نشر صفی علیشاه)
• نامهٔ تنسر (ترجمهٔ انگلیسی، برخی مقالات به فارسی)

منابع مقاله

• BRILL: BOYCE, MARY
• Encyclopaedia Iranica: BOYCE, MARY
• The Guardian: Obituary: Mary Boyce
• Hintze, Almut, "Obituary: Nora Elizabeth Mary Boyce", Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 70/1, 2007, pp. 143-149
• Royal Asiatic Society Archives: The Professor Mary Boyce Prize
• Royal Asiatic Society Archives: Burton Memorial Medal
• Semantic Scholar: A Persian Stronghold of Zoroastrianism
• CAIS: Professor Emeritus Mary Boyce Dies at 87
• Internet Archive: The Manichaean Hymn-Cycles in Parthian
• HathiTrust: A reader in Manichaean Middle-Persian and Parthian
• HathiTrust: A word-list of Manichaean Middle Persian and Parthian
• HathiTrust: Zoroastrianism : its antiquity and constant vigour
• De Gruyter: Textual sources for the study of Zoroastrianism

وابسته‌ها

• دیانت زرتشتی
• منابع مکتوب دین زردشتی
• چکیده تاریخ کیش زرتشت
• آیین زرتشت کهن روزگار و قدرت ماندگارش
• جستاری در فلسفه زرتشتی (مجموعه مقالات)
• زردشتیان: باورها و آداب دینی آن‌ها
• تاريخ کيش زرتشت
• کانون دین زرتشتی در ایران