مهیار دیلمی، مهیار بن مرزویه

مهیار دیلمی
نام کامل	مهیار بن مرزویه دیلمی
نام‌های دیگر	ابو الحسن مهیار، ابو الحسین مهیار
لقب	دیلمی، بغدادی
نسب	دیلمی
نام پدر	مرزویه
ولادت	حدود ۳۶۷ ق
محل تولد	دیلم (منطقه‌ای در جنوب گیلان)، ایران
محل زندگی	بغداد
رحلت	۴۲۸ ق
مدفن	بغداد
طول عمر	حدود ۶۱ سال
فرزندان	حسین بن مهیار (شاعر)
دین	اسلام
مذهب	شیعه اثناعشری
پیشه	شاعر، ادیب، کاتب
منصب	کاتب دیوان
اطلاعات علمی
علایق پژوهشی	شعر عربی، ادبیات
سبک نوشتاری	شعر عربی کلاسیک
اساتید	شریف رضی
برخی آثار	ديوان مهيار الديلمي

مهیار بن مرزویه دیلمی (حدود ۳۶۷-۴۲۸ق)، از شاعران برجسته ایرانی در قرن چهارم و پنجم هجری است که به زبان عربی شعر می‌سرود. او از چهره‌های مهم ادبیات عربی و از شاعران شیعه مذهب به شمار می‌رود که تأثیر عمیقی در شعر عربی بر جای گذاشت. در بغداد می‌زیست و از شاگردان برجسته شریف رضی بود. او ابتدا زرتشتی بود و در سال ۳۹۴ هجری قمری به دست شریف رضی اسلام آورد و به مذهب شیعه گروید. دیوان چهار جلدی شعر او از شاهکارهای ادبیات عربی محسوب می‌شود. اشعار او در مدح اهل بیت(ع) و مرثیه‌های امام حسین(ع) شهرت خاصی دارد.

ولادت

ابوالحسن (یا ابوالحسین) مَهیار بن مَرزَوَیه کاتب دیلمی بغدادی، شاعر مشهور ایرانی‌الاصل در حدود سال ۳۶۷ هجری قمری به دنیا آمد. درباره محل دقیق تولد او اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی محل تولد او را دیلم (جنوب گیلان کنونی) و برخی دیگر در بغداد می‌دانند.

مهیار در خاندانی ایرانی و زرتشتی به دنیا آمد، پدرش مرزویه نام داشت و خانواده‌ای زرتشتی بودند و به همین دلیل در برخی منابع "مهیار مجوسی" خوانده شده است. مهیار در کودکی و نوجوانی تحت تأثیر فرهنگ و آیین زرتشتی پرورش یافت.

تحصیلات

مهیار دیلمی تحصیلات اولیه را در زادگاهش دیلم گذراند. پس از مهاجرت به بغداد، نزد شریف رضی (محمد بن حسین موسوی) که نقیب کوفه و بغداد بود، به تحصیل ادبیات عربی و شعر پرداخت. اسلام آوردن او در سال ۳۹۴ هجری قمری به دست شریف رضی صورت گرفت و شاگرد و مرید شریف رضی گردید و در شعر به استقبال قصاید او شعر سرود و شریف رضی نه تنها استاد دینی او، بلکه در شعر و ادب نیز راهنمای وی شد و مهیار تحت تأثیر مستقیم این استاد بزرگ پرورش یافت. گفته می‌شود مهیار قرآن را نیز نزد شریف رضی خواند.

فعالیت‌ها

مهیار دیلمی پس از اسلام آوردن، به عنوان کاتب در دیوان آل بویه مشغول به کار شد. او شاعری برجسته بود که به "جمع بین فصاحت عرب و معانی عجم" شهرت یافت. مهیار در بغداد سکونت داشت و روزهای جمعه در مسجد جامع المنصور، دیوان شعرش را برای اهل فضل می‌خواند. او اشعار بسیاری در مدح اهل بیت و مراثی امام حسین(ع) سرود.

سرودن اشعار در فضیلت اهل‌بیت(ع) و طعن خلفای سه گانه، خشم و انتقاد برخی از علمای اهل سنت را به دنبال داشت. ابو القاسم بن برهان به او گفت: "تو با اسلام آوردنت از زاویه‌ای به زاویه دیگر جهنم راه یافتی" که مهیار در پاسخ گفت: "من سب نمی‌کنم مگر آن کسانی را که خدا و رسولش را سب کرده‌اند" .

نمونه اشعار:

و لیت سبقتُ فکنتُ الشهیدَ		أمامَکَ یا صاحبَ المشهدِ...
بسمعی لقائمِکم دعوةٌ		یُلبّی لها کلُّ مستنجَدِ
أنا العبدُ والاکمُ عقدُهُ		إذا القولُ بالقلبِ لم یُعقَدِ
و فیکم ودادی و دینی معاً		و إن کان فی فارسٍ مولدی‏

– ای خفته کربلا! کاش می‌بودم و در برابرت بخاک و خون می‌طپیدم.

– شنیدم که قائم شما را ندای عدالتی است که هر صاحب شهامتی به پاسخ لبیک گوید.

– من برده شمایم و با تار و پود قلبم بشما پیوند خورده‌ام. آنگاه که اعتراف دگران قلبی نباشد.

– دین و دوستیم در وجود شما خلاصه گشته، با آنکه زادگاهم ایران است.

وفات

مهیار دیلمی سرانجام در شب یکشنبه پنجم ماه جمادی الآخر سال ۴۲۸ هجری قمری (مطابق با ۲۷ مارس ۱۰۳۷ میلادی) در بغداد درگذشت و در همان شهر به خاک سپرده شد. برخی منابع وفات او را سال ۴۲۶ هجری ذکر کرده‌اند، اما قول اول (۴۲۸ق) صحیح‌تر است. او در زمان وفات حدود ۶۱ سال داشت. سال وفات او هم زمان با سال وفات ابوعلی سینا بود.

آثار

دیوان مهیار دیلمی (در چهار جلد) - این دیوان بزرگ که در چهار مجلد گردآوری شده، شامل قصاید، غزلیات، مراثی و مدایح است اشعار او در مدح اهل بیت(ع) به ویژه امام علی(ع) و امام حسین(ع) مراثی واقعه کربلا شعرهای عاشقانه و غزلیات اشعار در موضوعات اخلاقی و اجتماعی قصیده لامیه مشهور او که شرح‌های متعددی بر آن نوشته شده است

دیوان مهیار از نظر ادبی بسیار ارزشمند است و باخرزی درباره آن گفته: "هو شاعر له مناسک الفضل مشاعر، و کاتب تجلى تحت کل کلمة من کلماته کاعب" (او شاعری است که برای فضیلت مناسک دارد و نویسنده‌ای که زیر هر کلمه از کلماتش دوشیزه‌ای تجلی می‌کند) و ابن خلقان در باره او گفته: بر اهل زمان خود مقدّم بود.

منابع مقاله

• آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت - لبنان: دار الأضواء، 1403 هجری قمری|1983 میلادی
• ابن خلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان و انباء أبناء الزمان، تحقیق احسان عباس، قم - ایران: الشريف الرضي، 1364 هجری شمسی.
• ابوالیمن‌ علیمی‌، عبد الرحمن‌ بن‌ محمد، کویت: دار النوادر، 1431 هجری قمری|2011 میلادی
• امین، محسن، اعیان الشیعة، بیروت - لبنان: دار التعارف للمطبوعات، 1362 هجری شمسی|1403 هجری قمری
• حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، ترجمه تقويم التواريخ (سالشمار وقايع مهم جهان از آغاز آفرينش تا سال 1085 ه.ق)، تهران - ایران: مرکز پژوهشی ميراث مکتوب، 1384 هجری شمسی
• خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت - لبنان: دار الکتب العلمية، 1417 هجری قمری|1997 میلادی
• فروخ، عمر، تاريخ الأدب العربي، بیروت - لبنان: دار العلم للملايين، 2006 میلادی
• قمی، عباس، الفوائد الرضویة فی احوال علماء المذهب الجعفریة، تحقیق: ناصر باقر بیدهندی، قم - ایران: مؤسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبليغات اسلامی حوزه علميه قم)، 1385 هجری شمسی
• دوانی، علی، سید رضی مؤلف نهج‌البلاغه، تهران - ایران: بنياد نهج البلاغه، 1359 هجری شمسی
• مدرس، محمدعلی، ریحانة الأدب فی تراجم المعروفین بالکنیة أو اللقب، یا، کنی و القاب، تهران - ایران: خيام، 1369 هجری شمسی
• صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، بیروت - لبنان: دار النشر فرانز شتاينر، 1381 هجری قمری|1962 میلادی
• سزگین، فواد، تاریخ نگارش‌های عربی، تهران - ایران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. سازمان چاپ و انتشارات، 1380 هجری شمسی
• صنعانی، یوسف بن یحیی، نسمة السحر بذکر مَن تشیع و شعر، بیروت - لبنان: دار المؤرخ العربي، 1420 هجری قمری|1999 میلادی

وابسته‌ها

ديوان مهيار الديلمي