معلی بن منصور
| معلّی بن منصور رازی | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | معلّی بن منصور بن سهل |
| نامهای دیگر | ابویعلی |
| نام پدر | منصور بن سهل |
| ولادت | نامشخص |
| محل تولد | ری |
| محل زندگی | بغداد |
| رحلت | ۲۱۱ هجری قمری |
| مدفن | بغداد (کرخ، قطیعة الربیع) |
| دین | اسلام |
| مذهب | حنفی |
| پیشه | محدث، فقیه، نویسنده |
| اطلاعات علمی | |
| علایق پژوهشی | فقه حنفی، حدیث، روایت |
| اساتید |
|
| شاگردان |
|
| برخی آثار |
|
ابویعلی معلّی بن منصور بن سهل رازی (متوفی ۲۱۱ق)، از محدثان، فقیهان و راویان برجسته حنفی در قرن سوم هجری بود. او اهل ری بود و در بغداد ساکن شد و از محضر ابویوسف قاضی و محمد بن حسن شیبانی (دو شاگرد برجسته ابوحنیفه) بهره برد و همچنین از مالک بن انس، لیث بن سعد و دیگر محدثان مشهور حدیث شنید. معلّی بن منصور با وجود درخواستهای مکرر برای تصدی منصب قضاء، این سمت را نپذیرفت و به عبادت و تألیف روی آورد. او در سال ۲۱۱ هجری در بغداد درگذشت.
ولادت
تاریخ دقیق تولد معلّی بن منصور رازی در منابع ذکر نشده است. او اهل ری بود و به همین دلیل به «رازی» نسبت داده شده است. وی در بغداد ساکن شد و در محله کرخ در قطیعة الربیع اقامت گزید.[۱][۲]
تحصیلات
اساتید
معلّی بن منصور از محضر استادان برجستهای بهره برد که از جمله آنها میتوان به افراد زیر اشاره کرد:
- ابویوسف قاضی (یکی از دو شاگرد اصلی ابوحنیفه)[۱][۳]
- محمد بن حسن شیبانی (دیگر شاگرد برجسته ابوحنیفه)[۴]
- مالک بن انس (امام مالک)[۱][۵]
- ابوعوانه (یعقوب بن اسحاق)[۱]
- هشیم بن بشیر[۱]
- یحیی بن زکریا بن ابی زائده[۱][۶]
- شریک بن عبدالله نخعی[۱]
- ابن لهیعه (عبدالله بن لهیعه)[۱]
- سعید بن سلیمان[۷]
- محمد بن جعفر بن یزید[۷]
- شعیب بن رزیق طائفی[۷]
- هیثم بن حمید[۷]
- سلام بن ابی صهباء[۷]
- عبدالوهاب ثقفی[۷]
- عبدالرحمن بن ابی الموال[۷]
- ابوقتیبة مسلم بن فضل آدمی[۷]
- صدقة بن خالد[۷]
همچنین او در بغداد، مکه و دمشق از استادان مذکور حدیث شنیده است.[۷]
شاگردان
راویان متعددی از او حدیث نقل کردهاند که از جمله آنها میتوان به افراد زیر اشاره کرد:
- ابوخیثمه (زُهیر بن حرب)[۱][۶]
- ابویحیی صاعقه[۱]
- احمد بن منصور رمادی[۱]
- عباس دوری[۱]
- محمد بن اسحاق صغانی[۱]
- محمد بن شاذان جوهری
- محمد بن حاتم[۷]
- ابوقدامه عبیدالله بن سعید سرخسی[۷]
- حمید بن ربیع[۷]
- ابوامیۀ طرسوسی[۷]
- محمد بن عبدالله بن ابیتلج
- حجاج بن حمزۀ خشابی رازی[۷]
- ابوثور ابراهیم بن خالد[۷]
- فضل بن سهل اعرج[۷]
- محمد بن عبدالله مخرمی
- حسن بن سلام سواق[۷]
فعالیتها
جایگاه علمی
معلّی بن منصور از فقیهان برجسته حنفی و از اصحاب ابویوسف قاضی و محمد بن حسن شیبانی بود.[۴][۸] او همچنین از محدثان ثقه و مورد اعتماد به شمار میرفت.[۱][۵] یحیی بن معین او را «ثقه» توصیف کرده است.[۱] عجلی نیز او را «ثقه صاحب سنة» و «نبیل» معرفی کرده است.[۱] در دانشنامه ری از او با عناوین «محدث، حافظ و فقیه اهل رأی» یاد شده است.[۷]
امتناع از قضاء
با وجود درخواستهای مکرر برای تصدی منصب قضاء، معلّی بن منصور این سمت را نپذیرفت و به عبادت و تألیف روی آورد.[۱][۴][۵]
عقیده
معلّی بن منصور در مسئله خلق قرآن، موضعی روشن داشت و در پاسخ به شایعهای که او را به قول به مخلوق بودن قرآن متهم میکرد، صریحاً اعلام داشت: «ما آن را نگفتهام و هر کس بگوید قرآن مخلوق است، نزد من کافر است.»[۱][۶]
دیدگاه رجالشناسان
درباره وثاقت معلّی بن منصور میان رجالشناسان اتفاق نظر وجود دارد:
- توثیق: یحیی بن معین، عجلی، ابوزرعه رازی، ابن حبان، خطیب بغدادی و ابن حجر عسقلانی او را توثیق کردهاند.[۱][۴][۹] همچنین ابوحاتم رازی، ذهبی و ابن حجر او را تصدیق کردهاند.[۷]
- تضعیف خفیف: احمد بن حنبل از او روایت ننوشت و میگفت: «او هر روز در دو یا سه حدیث خطا میکند.»[۱][۶] با این حال، ابوزرعه رازی این موضع احمد بن حنبل را ناشی از «غصص» (دلگیری) دانسته و او را «صدوق» توصیف کرده است.[۱]
عبادت و زهد
نقل شده است که معلّی بن منصور روزی در حال نماز بود که لانه زنبور بر سر او افتاد، اما او توجه نکرد و نماز را به پایان رساند. پس از نماز، دیدند که سرش به شدت متورم شده است.[۱۰]
دیدار با بخاری و احمد بن حنبل
بر اساس دانشنامه ری، معلّی بن منصور در بغداد با بخاری و احمد بن حنبل دیدار داشته است.[۷]
وفات
معلّی بن منصور در سال ۲۱۱ هجری قمری (به روایتی ۲۱۲) در بغداد درگذشت.[۱][۲][۶] او در محله کرخ در قطیعة الربیع به خاک سپرده شد.[۱]
آثار
از مهمترین آثار معلّی بن منصور میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- کتاب النوادر: در فقه حنفی.[۴][۸]
- کتاب الأمالی: در فقه حنفی.[۴][۸]
- کتاب الصلاة[۸]
پانويس
- ↑ ۱٫۰۰ ۱٫۰۱ ۱٫۰۲ ۱٫۰۳ ۱٫۰۴ ۱٫۰۵ ۱٫۰۶ ۱٫۰۷ ۱٫۰۸ ۱٫۰۹ ۱٫۱۰ ۱٫۱۱ ۱٫۱۲ ۱٫۱۳ ۱٫۱۴ ۱٫۱۵ ۱٫۱۶ ۱٫۱۷ ۱٫۱۸ ۱٫۱۹ ۱٫۲۰ ۱٫۲۱ ۱٫۲۲ ۱٫۲۳ ۱٫۲۴ ۱٫۲۵ ۱٫۲۶ ۱٫۲۷ ۱٫۲۸ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۱۸۹
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الصغیر، ج۲، ص۱۳۳
- ↑ ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، ص۲۸۶
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ ۴٫۴ ۴٫۵ زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۷، ص۲۷۱
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، ج۱، ص۸۰
- ↑ ۶٫۰۰ ۶٫۰۱ ۶٫۰۲ ۶٫۰۳ ۶٫۰۴ ۶٫۰۵ ۶٫۰۶ ۶٫۰۷ ۶٫۰۸ ۶٫۰۹ ۶٫۱۰ ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۹، ص۳۷۷
- ↑ ۷٫۰۰ ۷٫۰۱ ۷٫۰۲ ۷٫۰۳ ۷٫۰۴ ۷٫۰۵ ۷٫۰۶ ۷٫۰۷ ۷٫۰۸ ۷٫۰۹ ۷٫۱۰ ۷٫۱۱ ۷٫۱۲ ۷٫۱۳ ۷٫۱۴ ۷٫۱۵ ۷٫۱۶ ۷٫۱۷ ۷٫۱۸ ۷٫۱۹ ۷٫۲۰ محمدی ریشهری، محمد، دانشنامه ری، ج۲، ص۲۳۷
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، ج۱۲، ص۳۰۹
- ↑ سیوطی، عبدالرحمن بن ابیبکر، طبقات الحفاظ، ص۱۶۳
- ↑ ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، صفة الصفوة
منابع مقاله
- محمدی ریشهری، محمد، دانشنامه ری، ج۲، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، ۱۳۹۸ش،
- ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الصغیر، ج۲، تونس: دار الغرب الإسلامی، چاپ اول، ۲۰۰۹م،
- خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد أو مدینة السلام، ج۱۳، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۷م،
- ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۹، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۵م،
- ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، صفة الصفوة، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ سوم، ۱۴۲۳ق
- زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، ج۷، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م،
- کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین: تراجم مصنفی الکتب العربیة، ج۱۲، بیروت: دار إحیاء التراث العربي، ۱۳۷۶ق/۱۹۵۷م،
- سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، ج۱، قم: کتابخانه حضرت آیتالله العظمی مرعشی نجفی(ره)، چاپ دوم، ۱۴۱۲ق،
- سیوطی، عبدالرحمن بن ابیبکر، طبقات الحفاظ، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۴ق/۱۹۹۴م،
- ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، بیروت: دار المعرفة،