ازدی، اسماعیل بن اسحاق
| اسماعیل بن اسحاق جهضمی | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | اسماعیل بن اسحاق بن اسماعیل بن حماد بن زید جهضمی ازدی |
| نامهای دیگر | اسماعیل قاضی، ابواسحاق |
| لقب | شیخ الاسلام، قاضی القضات، امام مجتهدین |
| نسب | ازدی (از قبیله اَزْد) |
| نام پدر | اسحاق بن اسماعیل |
| ولادت | ۲۰۰ هـ.ق (۸۱۵ م) |
| محل تولد | بصره، عراق، عراق |
| محل زندگی | بصره، بغداد، مدائن، نهروان |
| رحلت | ۲۸۲ هـ.ق (۸۹۵ م) |
| مدفن | بغداد، عراق |
| طول عمر | ۸۲ سال |
| فرزندان | ابوعلی حسن بن اسماعیل |
| خویشاوندان | برادرش: حماد بن اسحاق، برادرزاده اش: ابراهیم بن حماد |
| دین | اسلام |
| مذهب | اهل سنت و جماعت، مالکی |
| پیشه | قاضی، فقیه، محدث، ادیب، مفسر، قاری |
| منصب | قاضی القضات بغداد، مدائن و نهروان |
| اطلاعات علمی | |
| درجه علمی | امام مجتهد، حافظ حدیث، شیخ مالکیان عراق |
| علایق پژوهشی | فقه، حدیث، علوم قرآن، نحو، زبانشناسی |
| اساتید | |
| معاصرین | مبرد، ثعلب نحوی، خلیفه معتمد عباسی، یعقوب لیث صفاری |
| شاگردان | |
| برخی آثار | |
ابواسحاق اسماعیل بن اسحاق جَهْضَمی ازدی (۲۰۰-۲۸۲ق/۸۱۵-۸۹۵م)، قاضی، فقیه، محدث و مفسر، از برجستهترین عالمان مذهب مالکی در عراق و ناشر این مذهب در آن منطقه به شمار میرود. او در بصره زاده شد و در آنجا پرورش یافت، سپس به بغداد مهاجرت کرد و مدتها قضاوت بغداد، مدائن و نهروان را بر عهده داشت تا آنجا که به «قاضی القضات» شهرت یافت. وی دانشمندی جامعالعلوم بود که فقه، حدیث، علوم قرآن، نحو و ادب را یکجا جمع کرده بود، تا جایی که ادیب نامی، مبرد، بر علم نحو او آفرین گفت. از شاگردان نامدار او میتوان نسائی و ابن مجاهد را نام برد و از تألیفات پرشمارش کتابهای «احکام القرآن» و «المبسوط فی الفقه» مشهور است.
ولادت
او اسماعیل بن اسحاق بن اسماعیل بن حماد بن زید بن درهم جهضمی ازدی است که نسبش به محله «جهاضمه» در بصره میرسد. در سال ۲۰۰ هجری قمری مطابق با ۸۱۵ میلادی در شهر بصره عراق چشم به جهان گشود.[۱] وی از خاندان علمی اصیل و پرآوازهای به نام «آل حماد بن زید» برخاسته که نزدیک به سیصد سال مقامهای علمی و قضایی را در خاندان خود موروثی کردند. پدرش، اسحاق بن اسماعیل، در دوران خلافت مأمون و معتصم عباسی متصدی دیوان مظالم در مصر و سپس بصره بود. اسماعیل در دامان این خاندان اهل علم و فضل رشد کرد و از کودکی طلب دانش نمود.[۲]
تحصیلات
اسماعیل بن اسحاق تحصیلات ابتدایی و علوم رایج زمان خود را در زادگاهش بصره فرا گرفت. او از همان کودکی به مجلس درس محدثان و فقیهان بصره راه یافت و به «سماع حدیث» پرداخت. فقه مالکی را نزد احمد بن معذل بصری، که از فقهای برجسته بود، آموخت. در علم حدیث نیز شاگرد علی بن مدینی، از بزرگان این علم، شد و خودش این دو را به عنوان برجستهترین استادانش نام برده است. علاوه بر این، قرائات قرآن را نزد استادانی چون قالون (عیسی بن مینا) و نصر بن علی جهضمی فراگرفت. همچنین از محدثان بزرگی چون قعنبی، مسدد بن مسرهد و ابوالولید طیالسی نیز بهره برد و در علوم ادبی و نحو نیز چنان مهارتی یافت که همطراز یا برتر از ادیبان نامداری چون مبرد شمرده میشد.[۳]
فعالیتها
اسماعیل بن اسحاق فعالیت علمی و اجتماعی گستردهای داشت. او نخستین فقیه مالکی است که به طور رسمی به تبلیغ و گسترش مذهب مالک در عراق همت گماشت[۴] و شاگردان بسیاری در این زمینه تربیت کرد.[۵] از همه مهمتر، منصب قضاوت بود که بخش عمدهای از عمرش را به آن اختصاص داد. وی در سال ۲۴۶ قمری، در زمان خلیفه متوکل عباسی، به قضاوت ناحیه شرقی بغداد منصوب شد و پس از فراز و نشیبهایی، سرانجام در سال ۲۶۲ قمری قاضی القضات کل بغداد و همچنین مدائن و نهروان گردید[۶] و نزدیک به پنجاه سال در این منصب باقی ماند.[۷] او در امور سیاسی نیز نقش داشت و چندین بار به عنوان فرستاده و میانجی خلفای عباسی (مانند معتمد) نزد امرایی چون یعقوب لیث صفاری و محمد بن واصل تمیمی رفت.[۸] [۹]علاوه بر قضاوت و تدریس، تألیف کتب گوناگون در زمینههای فقه، حدیث، تفسیر و علوم قرآن از دیگر فعالیتهای مهم علمی اوست. او را عالمی ثقه، راستگو و دارای مقام اجتهاد میدانستند.
وفات
ابواسحاق اسماعیل بن اسحاق جهضمی سرانجام در ماه ذیالحجه سال ۲۸۲ هجری قمری مطابق با سال ۸۹۵ میلادی، در شهر بغداد درگذشت. برخی منابع مرگ او را ناگهانی و به صورت فجعی ذکر کردهاند.[۱۰] پس از او بغداد مدتی بدون قاضی ماند. پیکر او در بغداد به خاک سپرده شد.خطای یادکرد: برچسب تمامکنندهٔ </ref> برای برچسب <ref> پیدا نشد]</ref>
آثار
اسماعیل بن اسحاق نویسندهای پرکار بود و آثار بسیاری از خود به جای گذاشت که برخی از مهمترین آنها عبارتند از:
- احکام القرآن (در ۱۲۰ جلد)
- المبسوط فی الفقه (کتاب مفصلی در فقه مالکی)
- معانی القرآن و اعرابه
- الرد علی الشافعی
- الرد علی محمد بن حسن شیبانی (صاحب رأی از حنفیان)
- فضل الصلاة علی النبی(ص) (چاپ شده)
- شواهد الموطأ (در ده مجلد)
- الموطأ (روایتی از موطأ امام مالک)
- القراءات
- الشفاعة
- الأصول السنن
- الأموال والمغازي
- حدیث مالک بن انس
- حدیث أیوب سختیانی[۱۱]خطای یادکرد: برچسب تمامکنندهٔ
</ref>برای برچسب<ref>پیدا نشد]</ref>
پانويس
- ↑ ر.ک: رفیعی، علی، ج۳، ص۴۹۸
- ↑ ر.ک: قاسمپور، محسن، ج11، ص524-525
- ↑ ر.ک: رفیعی، علی، ج۳، ص۴۹۸
- ↑ ر.ک: رفیعی، علی، ج۳، ص۴۹۸
- ↑ ر.ک: اسماعیل بن اسحاق بن اسماعیل الجهضمی العضدی، پایگاه تراجم
- ↑ ر.ک: رفیعی، علی، ج۳، ص۴۹۸
- ↑ ر.ک: انتصاب اسماعیل بن اسحاق ازدی به منصب قضاء، پایگاه جامع منابع تاریخ
- ↑ ر.ک: فرستادن اسماعیل بن اسحاق ازدی نزد یعقوب بن لیث صفّاری، پایگاه جامع منابع تاریخ
- ↑ ر.ک: فرستادن اسماعیل بن اسحاق ازدی برای بررسی صحت خبر وفات موفق عباسی، پایگاه جامع تاریخ
- ↑ ر.ک: اسماعیل بن اسحاق بن اسماعیل الجهضمی العضدی، پایگاه تراجم
- ↑ ر.ک: رفیعی، علی، ج۳، ص۴۹۸
منابع مقاله
- رفیعی، علی، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج۳، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، 1388.
- قاسمپور، محسن، دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران، بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، 1386ش.
- پایگاه تراجم
- پایگاه جامع منابع تاریخ