فقیه سبزواری، میرزا حسین

برای دیگر کاربردها، فقیه سبزواری (ابهام‌زدایی) را ببینید.

میرزا حسین فقیه سبزواری
نام کامل	میرزا حسین فقیه سبزواری
نام‌های دیگر	آیت‌الله سبزواری
لقب	فقیه سبزواری
نسب	از سادات حسینی (منتهی به حسین اصغر فرزند امام سجاد علیه‌السلام) با ۲۹ واسطه
نام پدر	میرزا موسی فقیه سبزواری
ولادت	۳ رمضان ۱۳۰۹ قمری (۱۳ فروردین ۱۲۷۱ شمسی)
محل تولد	سامرا، عراق
محل زندگی	سامرا، سبزوار، مشهد، نجف
رحلت	۲۴ شوال ۱۳۸۶ قمری (۱۵ بهمن ۱۳۴۵ شمسی)
مدفن	صحن رضوان (صحن شمالی)، حرم امام رضا علیه‌السلام، مشهد؛ در جوار مقبره شیخ طبرسی و کنار مرقد شیخ محمدتقی آملی
طول عمر	۷۷ سال
همسر	دختر میرزا حسین صدرالعلماء
فرزندان	سید محمدجواد فقیه سبزواری (فرزند)
خویشاوندان	میرزا موسی فقیه سبزواری (پدر)، میرزا حسن سیادتی سبزواری (پسرعمو و شوهرخواهر)
دین	اسلام
مذهب	شیعه دوازده‌امامی
پیشه	فقیه، مجتهد، مرجع دینی، مدرس حوزه، مفسر قرآن، حافظ قرآن
منصب	کلیددار ضریح مطهر امام رضا علیه‌السلام (به مدت ۴۰ سال)، امام جماعت مسجد گوهرشاد (در شبستان جنوب ایوان شرقی)
اطلاعات علمی
اجازه اجتهاد از	میرزا محمدحسین نائینی سید ابوالحسن اصفهانی آقا ضیاءالدین عراقی سید حسن صدر عبدالکریم حائری یزدی
علایق پژوهشی	فقه، اصول، کلام، تفسیر، هیئت
اساتید	میرزا محمدحسین نائینی سید ابوالحسن اصفهانی آقا ضیاءالدین عراقی میرزا موسی فقیه سبزواری (پدر) آخوند ملامحمدکاظم خراسانی سید محمدکاظم یزدی میرزا حسین نوری حاج آقا رضا همدانی شیخ حسن مامقانی سید محمد بحرالعلوم شیخ علی قوچانی افتخارالحکما (در فلسفه) میرزا حسین علوی سبزواری (در فقه و اصول)
شاگردان	محمدتقی شریعتی محمدرضا شفیعی کدکنی میرزا مهدی الهی قمشه‌ای علی حجت هاشمی خراسانی سید عبدالکریم موسوی اردبیلی سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی (اجازه روایت) محمدابراهیم آیتی سید محمدجواد فقیه سبزواری (فرزند) عباس واعظ طبسی کاظم مدیر شانه‌چی (اجازه اجتهاد) سید مهدی صانعی سید محمود مجتهدی سیستانی سید اسماعیل بلخی سید حسن ابطحی محمدتقی عندلیبی علی فلسفی محمدباقر سنگانی
برخی آثار	تقریرات اصول میرزای نائینی (منتشر نشده) تقریرات فقه سید ابوالحسن اصفهانی (منتشر نشده) هدایة الانام (رساله عملیه) مناسک حج تقریرات درس تفسیر (سوره قدر و بسم الله)
وبگاه رسمی
http://ayatollahfaghihesabzevari.ir/

میرزا حسین فقیه سبزواری (۱۳۰۹-۱۳۸۶ق) فقیه، مجتهد، مفسر قرآن و از مراجع تقلید ساکن مشهد در قرن چهاردهم هجری بود. وی از شاگردان برجسته میرزای نائینی و سید ابوالحسن اصفهانی در نجف اشرف بود و با دریافت اجازه اجتهاد از اساتید خود، به ایران بازگشت. از مهمترین خدمات او می‌توان به احیای حوزه علمیه مشهد پس از واقعه گوهرشاد، چهل سال کلیدداری ضریح مطهر امام رضا(ع)، امامت جماعت در مسجد گوهرشاد، تربیت شاگردان متعدد، تأسیس مدارس علمیه در مشهد، سبزوار و پاکستان، احداث کوی طلاب و ساخت درمانگاه رازی اشاره کرد. وی همچنین در واقعه مسجد گوهرشاد نقش مهمی در دعوت مردم به آرامش و تلاش برای جلوگیری از کشتار ایفا کرد.

ولادت

میرزا حسین فقیه سبزواری، فرزند میرزا موسی فقیه سبزواری (از شاگردان برجسته میرزای شیرازی)، در سوم رمضان سال ۱۳۰۹ قمری (جمعه، ۱۳ فروردین ۱۲۷۱ شمسی) در شهر سامرا (عراق) به دنیا آمد. نسب وی با ۲۹ واسطه به حسین اصغر فرزند امام سجاد(ع) می‌رسد و از سادات حسینی محسوب می‌شود. وی در سال ۱۳۱۸ قمری به همراه پدرش به سبزوار مهاجرت کرد.

تحصیلات

میرزا حسین تحصیلات مقدماتی را در سبزوار آغاز نمود و در سال ۱۳۲۶ قمری برای تکمیل تحصیلات به مشهد رفت. در مشهد از محضر استادانی چون ادیب نیشابوری (ادیب اول) در ادبیات عرب، میرزا محمدباقر مدرس رضوی در فقه، و حاج شیخ حسن برسی بهره برد. وی در مدرسه فاضلخان ساکن شد و تا ۱۷ سالگی دروس مقدماتی و سطح را در مشهد گذراند.

در فروردین ۱۲۹۱ش (۱۳۳۱ق) به سبزوار بازگشت و ضمن تدریس ادبیات، در درس خارج فقه و اصول پدرش میرزا موسی فقیه سبزواری که مرجعیت دینی سبزوار را بر عهده داشت، شرکت کرد. همچنین از میرزا حسین علوی سبزواری در فقه و اصول، و از افتخارالحکما (شاگرد ملاهادی سبزواری) در فلسفه و حکمت استفاده نمود.

پس از وفات پدر در شعبان ۱۳۳۶ق و طبق وصیت او، در سال ۱۳۳۸ق عازم نجف اشرف شد. وی ده سال در نجف اقامت گزید و دروس فقه و اصول را نزد آیات عظام میرزای نائینی، سید ابوالحسن اصفهانی، آقا ضیاء عراقی و سید محمد فیروزآبادی فراگرفت. همچنین از محضر اساتید برجسته دیگری مانند آخوند خراسانی، سید محمدکاظم یزدی، میرزا حسین نوری، حاج آقا رضا همدانی، شیخ حسن مامقانی، سید محمد بحرالعلوم، شیخ علی قوچانی و سید حسن صدر بهره برد.

وی دوره اصول نائینی را با آیت‌الله محمدعلی کاظمینی (صاحب تقریرات فوائد الأصول) و فقه را با آیت‌الله سید محمود شاهرودی مباحثه کرد. تدریس کتاب کفایة الاصول به زبان عربی و از حفظ در مسجد هندی نجف، از پرطرفدارترین جلسات درسی او بود.

فقیه سبزواری در فقه به مقامی والا دست یافت و از سوی علمای برجسته نجف به «فقیه سبزواری» ملقب شد. وی از اساتید خود (نائینی، اصفهانی، عراقی، سید حسن صدر و عبدالکریم حائری یزدی) اجازه اجتهاد و نقل حدیث دریافت کرد.

فعالیت‌ها

آیت‌الله فقیه سبزواری در سال ۱۳۴۷ق به سبزوار بازگشت و چند ماه بعد در ۱۳۴۸ق به قصد زیارت راهی مشهد شد. با اصرار بزرگان و علمای مشهد به ویژه میرزا محمد کفائی (فرزند آخوند خراسانی)، سکونت همیشگی در مشهد را برگزید و به تدریس فقه، اصول و فلسفه پرداخت و امامت جماعت مسجد گوهرشاد را در شبستان جنوبی ایوان شرقی (که بعدها به «شبستان آیت‌الله سبزواری» نامگذاری شد) بر عهده گرفت.

از مهمترین فعالیت‌ها و خدمات او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. احیای حوزه علمیه مشهد: وی پس از واقعه مسجد گوهرشاد (۱۳۱۴ش) به همراه میرزا مهدی غروی اصفهانی، نقش مهمی در احیا و پایدارسازی حوزه علمیه مشهد ایفا کرد.
2. کلیدداری ضریح مطهر: نزدیک به چهل سال کلیددار ضریح مطهر امام رضا(ع) بود. پس از سخنرانی وی در واقعه گوهرشاد و دعوت مردم به آرامش، مقامات آستان قدس این منصب را به وی اعطا کردند و غبارروبی قبر امام رضا(ع) و جمع‌آوری وجوهات و اشیاء داخل ضریح توسط او و جمعی از علما انجام می‌شد.
3. عضو هیأت ممتحنه: از فروردین ۱۳۱۲ش عضو هیأت ممتحنه مدرسه فاضلیه جعفریه بود که به دستور وزارت معارف برای سنجش سطح علمی طلاب تشکیل شده بود.
4. حضور در واقعه مسجد گوهرشاد: در جریان واقعه مسجد گوهرشاد (۱۳۱۴ش) با وجود تحریکات برخی افراد، وی با مشورت با علی‌اکبر نهاوندی به منبر رفت و مردم را به آرامش دعوت کرد. برای جلوگیری از کشتار مردم با علمای حاضر در مسجد، تولیت آستان قدس و استاندار وقت خراسان مذاکره کرد.
5. حمایت از ملی شدن صنعت نفت: وی از جمله فقیهانی بود که در حمایت از ملی شدن صنعت نفت، فتوا و اعلامیه صادر کرد.
6. اصلاح قبله ایرانیان: وی به دلیل احاطه بر علم هیئت، در یکی از سفرهایش به مکه به پادشاه عربستان پیشنهاد داد که در زمان استقرار خورشید روی کعبه (دوبار در سال)، از رادیو اعلام کنند تا ایرانیان قبله صحیح را شناسایی کنند. این پیشنهاد مورد استقبال قرار گرفت و اجرا شد.
7. تعمیر قبور بقیع: در ملاقات با پادشاه عربستان، تعمیر قبور بقیع را خواستار شد که به دلیل مخالفت مقامات دینی عربستان، این پیشنهاد مسکوت ماند.

خدمات اجتماعی و عمرانی:

• تأسیس حوزه علمیه شهر کویته (پاکستان) برای طلاب شیعه در سال ۱۳۸۴ق.
• احداث مدرسه باغ رضوان در مشهد (سال ۱۳۳۰ش) با ۱۶ هزار متر مربع مساحت.
• احداث مدرسه علمیه محمدیه در سبزوار و مدرسه عوضیه قوچان.
• احداث قبرستان‌های گلشو و باغ رضوان (سال ۱۳۷۰ق) و غسالخانه «مغسل الرضا» در کنار مقبره شیخ طبرسی.
• احداث شبستان شرقی مسجد جامع سبزوار.
• تکمیل ساختمان درمانگاه رازی در مشهد (سال ۱۳۷۱ق).
• احداث ۱۲۰ باب منزل در خیابان نخریسی و ۲۵ باب منزل در خیابان خواجه‌ربیع برای سیل‌زدگان مشهد و نیازمندان (سال ۱۳۷۲ق).
• احداث کوی طلاب در سال ۱۳۳۸ش با دریافت ۲۵۰۰ قطعه زمین از آستان قدس و واگذاری رایگان آن به طلاب متأهل از طریق قرعه‌کشی.
• تهیه ۱۶۰ هزار کوپن نان برای نیازمندان در دوران قحطی ناشی از جنگ جهانی دوم و توزیع ماهیانه نان بین طلاب به مدت سیزده سال.
• احداث مساجد متعدد در محلات مختلف مشهد از جمله مسجد بهار (نخریسی) و مسجد احمدآباد.

ویژگی‌های اخلاقی

فقیه سبزواری به ساده‌زیستی، گشاده‌رویی و خدمت به خلق شهره بود. در خوراک و لباس بسیار ساده بود و هیچ توجهی به تشریفات نداشت. درب منزلش همواره به روی همه طبقات باز بود و با حاجتمندان با روی گشاده برخورد می‌کرد. در کارهای منزل مانند جارو کردن، دوشیدن شیر و طبخ غذا به اهل خانه کمک می‌کرد. هر شب هنگام سحر در حرم امام رضا(ع) حضور می‌یافت و پس از اقامه نماز جماعت به منزل بازمی‌گشت. این برنامه تا پایان عمر ادامه داشت. به دلیل زهد و پارسایی، کراماتی نیز به او نسبت داده شده است؛ از جمله اجابت دعای وی برای نزول باران در مشهد.

وفات

آخرین جلسه تدریس مرحوم فقیه سبزواری روز سه‌شنبه ۱۱ بهمن ۱۳۴۵ش (۲۰ شوال ۱۳۸۶ق) در منزل ایشان برگزار شد. وی در پایان جلسه کتاب را بست و فرمود: «این آخرین درس من بود و دیگر شما مرا اینجا نخواهید دید.» سرانجام در شب شهادت امام جعفر صادق(ع)، روز شنبه ۱۵ بهمن ۱۳۴۵ش مطابق با ۲۴ شوال ۱۳۸۶ق در ۷۷ سالگی دار فانی را وداع گفت. پیکر وی در صحن رضوان (صحن شمالی) حرم امام رضا(ع) در جوار مقبره شیخ طبرسی به خاک سپرده شد. بنا بر وصیت خود، مرقد آیت‌الله شیخ محمدتقی آملی نیز در کنار ایشان واقع شده است.

آثار

از ایشان آثار متعددی بر جای مانده است که بیشتر به صورت تقریرات دروس اساتید و رساله عملیه می‌باشند:

1. تقریرات اصول میرزای نائینی: یک دوره کامل اصول که به دلیل چاپ زودتر تقریرات مشابه توسط هم‌مباحثه‌اش (آیت‌الله کاظمینی) با عنوان «فوائد الأصول»، از چاپ آن صرف‌نظر کرد.
2. تقریرات فقه سید ابوالحسن اصفهانی: از جمله رساله قضاء فوائت (منتشر نشده).
3. هدایة الانام: رساله عملیه وی.
4. مناسک حج: راهنمای مناسک حج.
5. تقریرات درس تفسیر: سی جلسه از تفسیر «بسم الله» و تفسیر سوره قدر ایشان توسط یکی از شاگردانش گردآوری شده که هنوز به چاپ نرسیده است.

منابع مقاله

1. کتاب عمری پرافتخار، خاطرات زندگانی مرحوم آیت‌الله حاج میرزا حسین فقیه سبزواری تألیف آقایان ناصری و نوغانی.
2. مقاله " منادی رضوان، شمه‌ای از حیات معنوی مرحوم آیت‌الله حاج میرزا حسین فقیه سبزواری، نویسنده: استاد غلامرضا جلالی، منبع: مجله نگاه حوزه مرداد و شهریور 1375 شماره 17 و 18
3. کتاب مکارم الاثار تألیف مرحوم استاد معلم حبیب آبادی
4. گنجینه دانشمندان تألیف حجت‌الاسلام شریف رازی
5. مرات الحجة تألیف آیت‌الله حجت هاشمی خراسانی
6. کتاب سبزوار، شهر دانشوران بیدار
7. کتاب سیمای سبزوار
8. پایگاه اینترنتی زندگانی مرحوم فقیه سبزواری