|
|
| خط ۴۴: |
خط ۴۴: |
| {{کاربردهای دیگر|حکیم (ابهامزدایی)}} | | {{کاربردهای دیگر|حکیم (ابهامزدایی)}} |
| {{کاربردهای دیگر|ترمذی (ابهامزدایی)}} | | {{کاربردهای دیگر|ترمذی (ابهامزدایی)}} |
| '''ابوعبداللّه محمد بن على بن حسن (حسین) بن بشر تِرمِذى''' (متوفای بین سالهای 295 و 300ق یا 320)، (متوفای بین ۲۹۵-۳۰۰ق)، ملقب به حکیم ترمذی، محدث، نویسنده و از عرفای بزرگ قرن سوم هجری است. وی به احتمال بسیار بین سالهای ۲۰۵ تا ۲۱۵ق در خانوادهای اهل علم در ترمذ به دنیا آمد. پدرش محدث بود و احتمالاً اولین معلم او نیز پدرش بوده است. ترمذی به سرزمینهای شرق اسلامی سفر کرد و در شهرهایی چون بغداد حدیث شنید. در بیست و هشت سالگی به حج رفت و در زمان اقامتش در مکه حالی روحانی به او دست داد که خود آن را سرآغاز سلوک عارفانهاش خوانده است. بر اثر این حال، میل شدیدی به کنارهگیری از دنیا یافت و شروع به حفظ قرآن کرد. پس از بازگشت به موطنش به ریاضتهای شدید پرداخت و پس از چندی گروهی گرد او جمع شدند. دیدگاههای او سبب بدنامیاش شد و نزد مقامات حكومتی به ارتداد متهم گردید. ترمذی برای دفاع از خود به بلخ رفت و توانست این اتهام را رفع کند. وی نخستین مؤلفی است که نوشتههایش ترکیبی از تجارب عرفانی، انسانشناسی، جهانشناسی و الهیات اسلامی است. نظام فکری ترمذی نماینده حکمت قدیم اسلامی است که هنوز عناصر سنت فلسفی ارسطویی و نوافلاطونی را نپذیرفته است. او از تصوف زمان خود، به ویژه مکتب بغداد، فاصله گرفت و در آثارش کلمه صوفی را به کار نبرد. از مهمترین آثار او میتوان به «ختم الاولیاء» (درباره ختم ولایت)، «نوادر الأصول» (شرح و تفسیر ۲۹۱ حدیث نبوی در هفت جلد)، «علل الشریعة» (تأویل عرفانی تکالیف شرعی)، «كتاب الصلوة»، «المنهيات»، «كتاب الحقوق»، «كتاب الأمثال»، «كتاب الفروق»، «رياضة النفس»، «أدب النفس»، «منازل القاصدين» (درباره هفت مقام سیر و سلوک)، «علم الأولياء» و «الفرق بين الآيات و الكرامات» اشاره کرد. عالمان و عرفایی چون امام محمد غزالی و ابن عربی نیز از آثار و افکار او بهره بردهاند. | | '''ابوعبدالله محمد بن علی بن حسن (حسین) بن بشر ترمذی، ملقب به حکیم ترمذی''' (حدود ۲۰۵ – ۲۹۵ق)، محدث، عارف و نویسنده برجسته ایرانی در سده سوم هجری و از چهرههای شاخص عرفان اسلامی است. او که در خانوادهای اهل علم در ترمذ (ماوراءالنهر) به دنیا آمد، پس از سفر به بغداد و حج، به ریاضتهای شدید پرداخت و به درجات عالی عرفانی نائل آمد. حکیم ترمذی با تألیف دهها اثر ارزشمند در زمینههای عرفان نظری، انسانشناسی، جهانشناسی و الهیات، از نخستین اندیشمندانی است که تجارب عرفانی را با آموزههای اسلامی تلفیق کرد. مهمترین آثار او عبارتند از: «ختم الاولیاء» در باب ختم ولایت، «نوادر الأصول» (شرح ۲۹۱ حدیث نبوی در هفت جلد)، «علل الشریعة» (تأویل عرفانی تکالیف شرعی) و «منازل القاصدین» (درباره هفت مقام سیر و سلوک). افکار او تأثیر عمیقی بر عارفانی چون امام محمد غزالی و ابن عربی گذاشت. |
|
| |
|
| == ولادت == | | ==ولادت== |
| وى به احتمال بسيار، بين سالهاى 205 و 215ق در خانوادهاى اهل علم، در ترمذ به دنيا آمد. پدرش علىبن حسن يا علىبن حسين، محدّث بود.
| | حکیم ترمذی به احتمال بسیار، بین سالهای ۲۰۵ تا ۲۱۵ هجری قمری در خانوادهای اهل علم، در شهر ترمذ (در ماوراءالنهر، ازبکستان کنونی) به دنیا آمد. پدرش علی بن حسن (یا علی بن حسین) محدث بود.<ref name="راتکه">راتکه، برند، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج7، ص236-237</ref> |
|
| |
|
| == تحصیلات == | | ==تحصیلات== |
| احتمالاً اولين معلمِ او پدرش بود. ترمذى نيز مانند او به سرزمينهاى شرق اسلامى سفر كرد و در شهرهایى چون بغداد حديث شنيد. در بيست و هشت سالگى به حج رفت. در زمان اقامتش در مكه حالى روحانى به او دست داد كه خود آن را سرآغاز سلوك عارفانهاش خوانده است. بر اثر اين حال، وى ميل شديدى به كنارهگيرى از دنيا يافت و شروع به حفظ قرآن كرد.
| | اولین معلم حکیم ترمذی، پدرش بود. او نیز مانند پدرش به سرزمینهای شرق اسلامی سفر کرد و در شهرهایی چون بغداد از محضر استادان برجسته حدیث بهره برد.<ref name="راتکه" /> |
|
| |
|
| ترمذى پس از بازگشت به موطنش، به رياضتهاى شديد پرداخت و پس از چندى گروهى گرد او جمع شدند. ظاهراً ديدگاههاى او سبب بدنامىاش شد و سرانجام نزد مقامات حكومتى متهم به ارتداد گرديد. ترمذى براى دفاع از خود، به اقامتگاه حاكم در بلخ رفت و گويا توانست اين اتهام را رفع كند.
| | وی در بیست و هشت سالگی به حج رفت و در زمان اقامتش در مکه، حالی روحانی به او دست داد که خود آن را سرآغاز سلوک عارفانهاش خوانده است. بر اثر این حال، میل شدیدی به کنارهگیری از دنیا یافت و شروع به حفظ قرآن کرد. پس از بازگشت به موطنش، به ریاضتهای شدید پرداخت و پس از چندی گروهی گرد او جمع شدند.<ref name="راتکه" /> |
|
| |
|
| بخشى از شرح حالى كه ترمذى از خود به جا گذاشته، شرح رؤياهاى او و همسرش است كه با مضامين رمزى، از وصول وى به مقامات عرفانى خبر مىدهد.
| | او برای نگارش آثارش از منابع مختلفی بهره برد. بىاینكه شیعه باشد، از شیعه و حتى از جریانهای افراطی آن (غالیان) مطالبى اخذ کرد، از افکار و آرای گنوسی و نوافلاطونی استفاده کرد و مدتى نیز به خواندن علوم طبیعى پرداخت. او همه این عناصر فکری را با تجربههای عرفانى خود درآمیخت.<ref name="راتکه" /> |
|
| |
|
| ترمذى براى نگارش آثارش از منابع مختلفى بهره برده است؛ وى بى اينكه شيعه باشد، از شيعه و حتى از جريانهاى افراطى آن (غاليان)، مطالبى اخذ كرد، از افكار و آراى گنوسى و نوافلاطونى استفاده كرد و مدتى نيز به خواندن علوم طبيعى پرداخت. او همه اين عناصر فكرى را با تجربههاى عرفانى خود درآميخت. وى نخستين مؤلفى است كه نوشتههايش تركيبى از تجارب عرفانى، انسانشناسى، جهانشناسى و الاهيات اسلامى است. به طور كلى، نظام فكرى ترمذى نماينده حكمت قديم اسلامى است كه هنوز عناصر سنّت فلسفى ارسطويى و نوافلاطونى را نپذيرفته است.
| | ==فعالیتها== |
|
| |
|
| ترمذى تا حد متكلمان و فقيهان تحصيل كرد و بر كل معارف اسلامى زمان خود احاطه داشت. او از تصوف زمان خود، به ويژه مكتب بغداد، فاصله گرفت و در آثارش كلمه صوفى را به كار نبرد. وى را به جهت طلب حكمت و معرفت عرفانى درباره آدم و عالم، بايد حكيم دانست.
| | ===جایگاه علمی=== |
| | حکیم ترمذی نخستین مؤلفی است که نوشتههایش ترکیبی از تجارب عرفانی، انسانشناسی، جهانشناسی و الهیات اسلامی است. نظام فکری او نماینده حکمت قدیم اسلامی است که هنوز عناصر سنت فلسفی ارسطویی و نوافلاطونی را نپذیرفته است. او از تصوف زمان خود، به ویژه مکتب بغداد، فاصله گرفت و در آثارش کلمه «صوفی» را به کار نبرد. وی را به جهت طلب حکمت و معرفت عرفانی درباره آدم و عالم، باید «حکیم» دانست.<ref name="راتکه" /> |
|
| |
|
| == وفات == | | ===اتهام به ارتداد=== |
| ترمذى به احتمال بسيار، بين 295 و 300ق درگذشت. بسيارى از صوفيه را از مريدان و پيروان او دانستهاند، از جمله احمد بن محمد بن عيسى از مشايخ عراق، حسن بن على جوزجانى، و ابوبكرِ وراق ترمذى. علما و عرفايى مانند [[غزالی، محمد بن محمد|امام محمد غزالى]] و [[ابن عربی، محمد بن علی|ابن عربى]] نيز از آثار و افكار او بهره بردهاند.
| | دیدگاههای ترمذی سبب بدنامیاش شد و سرانجام نزد مقامات حکومتی متهم به ارتداد گردید. او برای دفاع از خود، به اقامتگاه حاکم در بلخ رفت و توانست این اتهام را رفع کند.<ref name="راتکه" /> |
|
| |
|
| نفوذ ترمذى عمدتاًً از طريق تأليفاتش پايدار ماند. آثار او را به دو دسته مىتوان تقسيم كرد: آثارى كه با عناوين مختلف از آنها ياد شده است و گزيدههايى از آثار پرحجم او.
| | ===رؤیاها=== |
| | بخشى از شرح حالى كه ترمذى از خود به جا گذاشته، شرح رؤیاهای او و همسرش است كه با مضامین رمزی، از وصول وى به مقامات عرفانی خبر مىدهد.<ref name="راتکه" /> |
|
| |
|
| == آثار== | | ==شاگردان== |
| | بسیاری از صوفیان را از مريدان و پيروان او دانستهاند، از جمله: |
| | * احمد بن محمد بن عیسی (از مشایخ عراق) |
| | * حسن بن علی جوزجانی |
| | * ابوبکر وراق ترمذی<ref name="راتکه" /> |
|
| |
|
| | ==وفات== |
| | حکیم ترمذی به احتمال بسیار، بین سالهای ۲۹۵ تا ۳۰۰ هجری قمری درگذشت.<ref name="راتکه" /> برخی منابع سال ۳۲۰ق را نیز ذکر کردهاند. |
|
| |
|
| مهمترين آثار ترمذى عبارتند از:
| | ==آثار== |
| | آثار حکیم ترمذی را به دو دسته میتوان تقسیم کرد: آثار مستقلی که با عناوین مختلف از آنها یاد شده است و گزیدههایی از آثار پرحجم او. مهمترین آثار ترمذی عبارتند از:<ref name="راتکه" /> |
|
| |
|
| # رساله سيرة الاولياء، كه شهرت آن بيشتر به سبب موضوع ختم ولايت است كه يكى از بخشهاى فرعى كتاب محسوب مىشود، ولى عنوان ختم الولاية چنان شهرت يافت كه كتاب به نام ختم الاولياء يا ختم الولاية معروف و دو بار هم به همين نام چاپ شد.
| | {{ستون-شروع|۲}} |
| # نوادر الاصول، كه در آن ضمن شرح و تفسير 291 حديث نبوى، درباره عبادات، معاملات، سلوك و اخلاق سخن گفته است. اين كتاب حجيمترين اثر ترمذى است. این کتاب چندین بار به چاپ رسیده است که بهترین چاپ آن توسط دارالنوادر در دمشق در هفت جلد منتشر شده است.
| | * '''ختم الاولیاء (یا ختم الولایة)''' – مشهورترین اثر او در باب ختم ولایت که در اصل یکی از بخشهای فرعی «سیرة الاولیاء» بوده است. |
| # علل الشريعة، كه در آن تكاليف شرعى به شيوهاى عرفانى تأويل شده است. ظاهراً ترمذى به سبب برخى مطالب اين كتاب از زادگاهش بيرون رانده شد.
| | * '''نوادر الأصول''' – حجیمترین اثر او که در آن ضمن شرح و تفسیر ۲۹۱ حدیث نبوی، درباره عبادات، معاملات، سلوک و اخلاق سخن گفته است. (چاپ شده در هفت جلد، دارالنوادر، دمشق) |
| # كتاب الصلوة، درباره نماز و آثار آن به شيوه باطنى.
| | * '''علل الشریعة''' – تأویل عرفانی تکالیف شرعی. ظاهراً ترمذی به سبب برخى مطالب این کتاب از زادگاهش بیرون رانده شد. |
| # المَنهيّات، كه تأويل باطنى منهيّات شرعى است.
| | * '''کتاب الصلوة''' – درباره نماز و آثار آن به شیوه باطنی. |
| # كتاب الحقوق، درباره تكاليف متقابل و واجب گروههاى اجتماعى، كه هر كدام منافع خاصى براى جامعه دارند.
| | * '''المنهیات''' – تأویل باطنی منهیات شرعی. |
| # كتاب الامثال، مجموعهاى نسبتاً بزرگ از مثلهايى كه در قرآن و سنّت پيامبر(ص) و كلام مشايخ آمده است و مقصود از نگارش آن، تبيين ماهيت تجربههاى عرفانى و طريقت صوفيانه است.
| | * '''کتاب الحقوق''' – درباره تکالیف متقابل گروههای اجتماعی. |
| # كتاب الفُروق، كه در آن مؤلف كوشيده است به كمك 164 جفت كلمه هم معنا، نشان دهد كه كلمات مترادف وجود ندارند.
| | * '''کتاب الأمثال''' – مجموعهای از مثلهای قرآنی و نبوی و سخنان مشایخ. |
| # كتاب الاَكياس و المُغتَرّين، درباره اعمال صحيح و ناصحيح در اداى واجبات و مستحبات دينى.
| | * '''کتاب الفروق''' – کوششی برای نشان دادن تفاوت میان ۱۶۴ جفت کلمه هممعنا. |
| # كتاب رياضة النفس، در مسائل انسانشناسى و طريقت عرفانى.
| | * '''ریاضة النفس''' – در مسائل انسانشناسی و طریقت عرفانی. |
| # كتاب ادب النفس، شامل پرسشهايى درباره عرفان و مخصوصاًً درباره معناى يقين.
| | * '''أدب النفس''' – شامل پرسشهایی درباره عرفان و معناى یقین. |
| # منازل القاصدين، اثرى كم حجم درباره هفت مقام يا منزل سير و سلوك. اين كتاب با عنوان منازلُ العِباد نيز شناخته شده است.
| | * '''منازل القاصدین (یا منازل العباد)''' – درباره هفت مقام یا منزل سیر و سلوک. |
| # علم الاولياء، درباره علم اولياى الهى و برخى موضوعات عرفانى ديگر.
| | * '''علم الأولیاء''' – درباره علم اولیای الهی. |
| # الفَرقُ بين الآيات و الكرامات، كه تكمله سيره الاولياء به شمار مىآيد و در آن موضوع امكان كرامات اوليا بررسى شده است.
| | * '''الفرق بین الآیات و الکرامات''' – تكمله «سیرة الاولیاء» درباره امکان کرامات اولیا. |
| | {{پایان}} |
|
| |
|
| ليست كتبى كه به اشتباه به ترمذى نسبت داده شده است:
| | ===آثار منسوب به اشتباه=== |
| | | برخی آثار به اشتباه به ترمذی نسبت داده شده است، از جمله: |
| كتاب الحج و اسراره، غور الامور، الفرق بين الصدر و القلب و الفؤاد و اللُّب، و معرفه الاسرار<ref>راتکه، برند، ج7، ص236-237</ref>.
| | * کتاب الحج و اسراره |
| | * غور الامور |
| | * الفرق بین الصدر و القلب و الفؤاد و اللب |
| | * معرفه الاسرار<ref name="راتکه" /> |
|
| |
|
| ==پانویس== | | ==پانویس== |
| خط ۹۳: |
خط ۱۰۶: |
|
| |
|
| ==منابع مقاله== | | ==منابع مقاله== |
| راتکه، برند، دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران، بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، 1382. | | *[https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/2599 راتکه، برند، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج7، ص236-237، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۷۴] |
| | |
|
| |
|
| ==وابستهها== | | ==وابستهها== |
