علی بن حمزه: تفاوت میان نسخهها
Hbaghizadeh (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
Hbaghizadeh (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۴۳: | خط ۴۳: | ||
}} | }} | ||
'''ابوالقاسم علی بن حمزه بصری تمیمی، ملقب به ابونعیم''' (حدود ۳۰۳ – ۳۷۵ق)، لغوی، ادیب، ناقد و راوی برجسته سده چهارم هجری بود. | '''ابوالقاسم علی بن حمزه بصری تمیمی، ملقب به ابونعیم''' (حدود ۳۰۳ – ۳۷۵ق)، لغوی، ادیب، ناقد و راوی برجسته سده چهارم هجری بود. او از اعیان فضلا و عارفان به صحیح و سقیم لغت به شمار میرفت و به دلیل همراهی با متنبی و نشر اشعار او، به «راوية المتنبی» شهرت یافت. وی نخستین گردآورنده و شارح دیوان متنبی بود و با تألیف کتاب «التنبیهات علی اغلاط الرواة»، نقش مهمی در نقد و تصحیح متون کهن لغت ایفا کرد. | ||
==نام و نسب== | ==نام و نسب== | ||
نام کامل او «ابوالقاسم علی بن حمزه بصری» است. در برخی منابع، کنیه «ابونعیم» نیز برای او ذکر شده است.<ref name="یاقوت">[https://noorlib.ir/book/view/2524?volumeNumber=2§ionNumber=2&pageNumber=775 یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الأدباء، ج2، ص775]</ref> او به قبیله بنیتمیم منسوب بوده<ref name="علی بن حمزه نسب">[https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=7 علی بن | نام کامل او «ابوالقاسم علی بن حمزه بصری» است. در برخی منابع، کنیه «ابونعیم» نیز برای او ذکر شده است.<ref name="یاقوت">[https://noorlib.ir/book/view/2524?volumeNumber=2§ionNumber=2&pageNumber=775 یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الأدباء، ج2، ص775]</ref> او به قبیله بنیتمیم منسوب بوده<ref name="علی بن حمزه نسب">[https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=7 علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات علی اغلاط الرواة، ص7]</ref> و لقب «بصری» نشاندهنده انتساب او به شهر بصره است، هرچند پس از ترک عراق، این لقب بر او تثبیت شد.<ref name="علی بن حمزه نسب2">[https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=8 علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص8]</ref> | ||
==ولادت== | ==ولادت== | ||
تاریخ دقیق ولادت او در منابع ذکر نشده است. محققان با توجه به همدوره بودن با متنبی (متولد ۳۰۳ق) و حضور در مجلس ابوبکر خیاط نحوی (متوفای ۳۲۰ق)، زمان ولادت او را اوایل قرن چهارم هجری (حدود سال ۳۰۳ق یا اندکی پس از آن) تخمین زدهاند.<ref name="دیوان ابوطالب ولادت">[https://noorlib.ir/book/view/10164?pageNumber=46 ابوهفان مهزمی، دیوان | تاریخ دقیق ولادت او در منابع ذکر نشده است. محققان با توجه به همدوره بودن با متنبی (متولد ۳۰۳ق) و حضور در مجلس ابوبکر خیاط نحوی (متوفای ۳۲۰ق)، زمان ولادت او را اوایل قرن چهارم هجری (حدود سال ۳۰۳ق یا اندکی پس از آن) تخمین زدهاند.<ref name="دیوان ابوطالب ولادت">[https://noorlib.ir/book/view/10164?pageNumber=46 ابوهفان مهزمی، عبدالله بن احمد، دیوان أبي طالب بن عبد المطلب، ج1، ص46]</ref> محل ولادت او به احتمال بسیار زیاد شهر بصره بوده است.<ref name="علی بن حمزه نسب2">[https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=8 علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص8]</ref> | ||
==تحصیلات و اساتید== | ==تحصیلات و اساتید== | ||
علی بن حمزه بصری در بصره و بغداد تحصیل کرد و نزد بزرگترین علمای لغت و ادب آن عصر زانو زد. او به دلیل حافظه قوی و دقت نظر، به مرتبهای رفیع از فضل و معرفت رسید.<ref name="دیوان ابوطالب تحصیل">[https://noorlib.ir/book/view/10164?pageNumber=47 ابوهفان مهزمی، دیوان | علی بن حمزه بصری در بصره و بغداد تحصیل کرد و نزد بزرگترین علمای لغت و ادب آن عصر زانو زد. او به دلیل حافظه قوی و دقت نظر، به مرتبهای رفیع از فضل و معرفت رسید.<ref name="دیوان ابوطالب تحصیل">[https://noorlib.ir/book/view/10164?pageNumber=47 ابوهفان مهزمی، عبدالله بن احمد، دیوان أبي طالب، ج1، ص47]</ref> | ||
اساتید برجسته او عبارتند از:<ref name="علی بن حمزه اساتید">علی بن | اساتید برجسته او عبارتند از:<ref name="علی بن حمزه اساتید">[https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=14 علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص14-17]</ref><ref name="دیوان ابوطالب اساتید">[https://noorlib.ir/book/view/10164?pageNumber=47 ابوهفان مهزمی، عبدالله بن احمد، دیوان أبي طالب، ج1، ص47-49]</ref> | ||
* '''ابوریاش ابراهیم بن ابیهاشم قیسی''' (متوفای ۳۴۹ق): لغوی و ادیب بزرگ بصره که علی بن حمزه بیشترین روایت را از او دارد. | * '''ابوریاش ابراهیم بن ابیهاشم قیسی''' (متوفای ۳۴۹ق): لغوی و ادیب بزرگ بصره که علی بن حمزه بیشترین روایت را از او دارد. | ||
* '''ابوروق هزانی احمد بن محمد بن بکر''' (متوفای ۳۳۲ق): محدث و فقیه. | * '''ابوروق هزانی احمد بن محمد بن بکر''' (متوفای ۳۳۲ق): محدث و فقیه. | ||
| خط ۶۵: | خط ۶۵: | ||
==شاگردان== | ==شاگردان== | ||
اگرچه بسیاری از علمای مغرب و اندلس از آثار و روایات او بهره بردند، اما نام تنها دو تن از شاگردان مستقیم او در منابع ثبت شده است:<ref name="علی بن حمزه شاگردان">علی بن | اگرچه بسیاری از علمای مغرب و اندلس از آثار و روایات او بهره بردند، اما نام تنها دو تن از شاگردان مستقیم او در منابع ثبت شده است:<ref name="علی بن حمزه شاگردان">[https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=17 علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص17]</ref><ref name="دیوان ابوطالب شاگردان">[https://noorlib.ir/book/view/10164?pageNumber=49 ابوهفان مهزمی، عبدالله بن احمد، دیوان أبي طالب، ج1، ص49]</ref> | ||
* '''ابوالفتح عثمان بن جنی''' (متوفای ۳۹۲ق): از بزرگترین نحویان و لغویان تاریخ. | * '''ابوالفتح عثمان بن جنی''' (متوفای ۳۹۲ق): از بزرگترین نحویان و لغویان تاریخ. | ||
* '''ابوالفتوح ثابت بن محمد اندلسی''' (متوفای ۴۳۱ق): نحوی و ادیب اندلسی که دیوان متنبی را با سند متصل از علی بن حمزه روایت کرده و در اندلس منتشر ساخت.<ref name="یاقوت شاگردان">یاقوت حموی، ج2، ص775</ref> | * '''ابوالفتوح ثابت بن محمد اندلسی''' (متوفای ۴۳۱ق): نحوی و ادیب اندلسی که دیوان متنبی را با سند متصل از علی بن حمزه روایت کرده و در اندلس منتشر ساخت.<ref name="یاقوت شاگردان">[https://noorlib.ir/book/view/2524?volumeNumber=2§ionNumber=2&pageNumber=775 یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الأدباء، ج2، ص775]</ref> | ||
==فعالیتها و سفرها== | ==فعالیتها و سفرها== | ||
| خط ۷۳: | خط ۷۳: | ||
===در بصره و بغداد=== | ===در بصره و بغداد=== | ||
او در بصره به تحصیل پرداخت و سپس به بغداد مهاجرت کرد. در بغداد به دلیل ثروت و جایگاه علمی، میزبان شاعر بزرگ، متنبی شد.<ref name="زرکلی">[https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=7 زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج4، ص283]</ref> متنبی حدود هفت تا هشت ماه در خانه او در «ربض حمید» بغداد اقامت گزید و علی بن حمزه هزینههای او را تقبل کرد (بیش از هزار دینار). او در این مدت دیوان متنبی را بر او خواند و در سفر او به ارّجان (نزد ابن عمید) همراهیاش کرد.<ref name="علی بن حمزه سفرها">علی بن | او در بصره به تحصیل پرداخت و سپس به بغداد مهاجرت کرد. در بغداد به دلیل ثروت و جایگاه علمی، میزبان شاعر بزرگ، متنبی شد.<ref name="زرکلی">[https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=7 زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج4، ص283]</ref> متنبی حدود هفت تا هشت ماه در خانه او در «ربض حمید» بغداد اقامت گزید و علی بن حمزه هزینههای او را تقبل کرد (بیش از هزار دینار). او در این مدت دیوان متنبی را بر او خواند و در سفر او به ارّجان (نزد ابن عمید) همراهیاش کرد.<ref name="علی بن حمزه سفرها">[https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=9 علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص9-13]</ref> | ||
===پس از قتل متنبی=== | ===پس از قتل متنبی=== | ||
پس از کشته شدن متنبی در سال ۳۵۴ق، علی بن حمزه بغداد را ترک کرد.<ref name="دیوان ابوطالب پس از متنبی">[https://noorlib.ir/book/view/10164?pageNumber=46 ابوهفان مهزمی، دیوان | پس از کشته شدن متنبی در سال ۳۵۴ق، علی بن حمزه بغداد را ترک کرد.<ref name="دیوان ابوطالب پس از متنبی">[https://noorlib.ir/book/view/10164?pageNumber=46 ابوهفان مهزمی، عبدالله بن احمد، دیوان أبي طالب، ج1، ص46]</ref> | ||
===در مصر و آفریقا=== | ===در مصر و آفریقا=== | ||
او به مصر رفت و در آنجا به تدریس و تألیف پرداخت. کتاب مشهور «التنبیهات» را در مصر تألیف کرد.<ref name="یاقوت مصر">یاقوت حموی، ج2، ص775</ref> سپس به آفریقا (تونس کنونی) سفر کرد.<ref name="علی بن حمزه آفریقا">علی بن | او به مصر رفت و در آنجا به تدریس و تألیف پرداخت. کتاب مشهور «التنبیهات» را در مصر تألیف کرد.<ref name="یاقوت مصر">[https://noorlib.ir/book/view/2524?volumeNumber=2§ionNumber=2&pageNumber=775 یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الأدباء، ج2، ص775]</ref> سپس به آفریقا (تونس کنونی) سفر کرد.<ref name="علی بن حمزه آفریقا">[https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=10 علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص10-11]</ref> | ||
===در صقلیه (سیسیل)=== | ===در صقلیه (سیسیل)=== | ||
سرانجام به جزیره صقلیه (پالرمو) مهاجرت کرد و تا پایان عمر در آنجا اقامت گزید. او در صقلیه به تدریس زبان عربی و علوم ادبی پرداخت و دیوان متنبی را که راوی اصلی آن بود، در مغرب و اندلس مشهور ساخت.<ref name="علی بن حمزه صقلیه">علی بن | سرانجام به جزیره صقلیه (پالرمو) مهاجرت کرد و تا پایان عمر در آنجا اقامت گزید. او در صقلیه به تدریس زبان عربی و علوم ادبی پرداخت و دیوان متنبی را که راوی اصلی آن بود، در مغرب و اندلس مشهور ساخت.<ref name="علی بن حمزه صقلیه">[https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=11 علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص11]</ref> | ||
==وفات== | ==وفات== | ||
ابوالقاسم علی بن حمزه بصری در ماه رمضان سال ۳۷۵ هجری قمری (فوریه/مارس ۹۸۶ میلادی) در شهر پالرمو (بلرم) در جزیره صقلیه درگذشت.<ref name="ذهبی وفات">ذهبی، ج26، ص578</ref> نماز میت او را «ابراهیم بن مالک»، قاضی صقلیه، در جامع شهر اقامه کرد و بر او پنج تکبیر گفت.<ref name="یاقوت وفات">یاقوت حموی، ج2، ص775</ref> | ابوالقاسم علی بن حمزه بصری در ماه رمضان سال ۳۷۵ هجری قمری (فوریه/مارس ۹۸۶ میلادی) در شهر پالرمو (بلرم) در جزیره صقلیه درگذشت.<ref name="ذهبی وفات">[https://noorlib.ir/book/view/2352?volumeNumber=26&pageNumber=578 ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الإسلام، ج26، ص578]</ref> نماز میت او را «ابراهیم بن مالک»، قاضی صقلیه، در جامع شهر اقامه کرد و بر او پنج تکبیر گفت.<ref name="یاقوت وفات">[https://noorlib.ir/book/view/2524?volumeNumber=2§ionNumber=2&pageNumber=775 یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الأدباء، ج2، ص775]</ref> | ||
==آثار== | ==آثار== | ||
علی بن حمزه بصری آثار ارزشمندی در زمینه لغت، ادب و شعر تألیف کرد. شهرت او بیشتر به دلیل کتاب «التنبیهات علی اغلاط الرواة» و نقش او در گردآوری و شرح دیوان متنبی است.<ref name="صفدی آثار">صفدی، ج21، ص74</ref> | علی بن حمزه بصری آثار ارزشمندی در زمینه لغت، ادب و شعر تألیف کرد. شهرت او بیشتر به دلیل کتاب «التنبیهات علی اغلاط الرواة» و نقش او در گردآوری و شرح دیوان متنبی است.<ref name="صفدی آثار">[https://noorlib.ir/book/view/11452?volumeNumber=21&pageNumber=74 صفدی، خلیل بن ایبک، الوافي بالوفيات، ج21، ص74]</ref> | ||
===کتابهای نقد و تنبیه=== | ===کتابهای نقد و تنبیه=== | ||
مشهورترین اثر او «التنبیهات علی اغلاط الرواة» است که در آن به نقد و بررسی اغلاط لغویون پیش از خود پرداخته است.<ref name="سیوطی">[https://noorlib.ir/book/view/69921?volumeNumber=2&pageNumber=165 سیوطی، عبدالرحمن بن ابیبکر، بغیة الوعاة، ج2، ص165]</ref> این کتاب شامل تنبیهات متعددی بر کتب زیر است:<ref name="علی بن حمزه آثار">علی بن | مشهورترین اثر او «التنبیهات علی اغلاط الرواة» است که در آن به نقد و بررسی اغلاط لغویون پیش از خود پرداخته است.<ref name="سیوطی">[https://noorlib.ir/book/view/69921?volumeNumber=2&pageNumber=165 سیوطی، عبدالرحمن بن ابیبکر، بغیة الوعاة، ج2، ص165]</ref> این کتاب شامل تنبیهات متعددی بر کتب زیر است:<ref name="علی بن حمزه آثار">[https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=18 علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص18-20]</ref> | ||
* تنبیهات بر «کامل» مبرد | * تنبیهات بر «کامل» مبرد | ||
* تنبیهات بر «اختیار فصیح الکلام» ثعلب | * تنبیهات بر «اختیار فصیح الکلام» ثعلب | ||
| خط ۱۰۵: | خط ۱۰۵: | ||
* '''دیوان ابوطالب (ع)''': گردآوری و روایت اشعار ابوطالب<ref name="معجم مؤرخي">[https://noorlib.ir/book/view/12273?pageNumber=599 عبدالحمید، صائب، معجم مؤرخي الشیعة، ج1، ص599]</ref> | * '''دیوان ابوطالب (ع)''': گردآوری و روایت اشعار ابوطالب<ref name="معجم مؤرخي">[https://noorlib.ir/book/view/12273?pageNumber=599 عبدالحمید، صائب، معجم مؤرخي الشیعة، ج1، ص599]</ref> | ||
* '''شرح دیوان متنبی''': او نخستین شارح دیوان متنبی است<ref name="فرهنگنامه آثار">گروهی از پژوهشگران، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی، ج2، ص277</ref> | * '''شرح دیوان متنبی''': او نخستین شارح دیوان متنبی است<ref name="فرهنگنامه آثار">گروهی از پژوهشگران، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی، ج2، ص277</ref> | ||
* '''الآباء و الامهات و البنون و البنات''': کتابی در واژهشناسی<ref name="علی بن حمزه آباء">علی بن | * '''الآباء و الامهات و البنون و البنات''': کتابی در واژهشناسی<ref name="علی بن حمزه آباء">[https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=18 علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص18]</ref> | ||
* '''الدارات''': کتابی در مورد مکانها<ref name="علی بن حمزه دارات">علی بن | * '''الدارات''': کتابی در مورد مکانها<ref name="علی بن حمزه دارات">[https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=19 علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص19]</ref> | ||
* '''العشرات''': گردآوری کلماتی که ده معنی دارند<ref name="علی بن حمزه عشرات">علی بن | * '''العشرات''': گردآوری کلماتی که ده معنی دارند<ref name="علی بن حمزه عشرات">[https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=19 علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص19]</ref> | ||
* '''المناکحات'''<ref name="علی بن حمزه مناکحات">علی بن | * '''المناکحات'''<ref name="علی بن حمزه مناکحات">[https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=19 علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص19]</ref> | ||
* '''کتاب نوادر فی النحو'''<ref name="علی بن حمزه نوادر">علی بن | * '''کتاب نوادر فی النحو'''<ref name="علی بن حمزه نوادر">[https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=20 علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص20]</ref> | ||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
| خط ۱۱۶: | خط ۱۱۶: | ||
==منابع مقاله== | ==منابع مقاله== | ||
* [https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=5 علی بن حمزه بصری، «بقیة التنبیهات علی اغلاط الرواة»، بغداد: دار الشؤون الثقافیة العامة، ۱۳۷۰ش] | * [https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=5 علی بن حمزه بصری، «بقیة التنبیهات علی اغلاط الرواة»، بغداد: دار الشؤون الثقافیة العامة، ۱۳۷۰ش] | ||
* [https://noorlib.ir/book/view/10164?pageNumber=46 ابوهفان مهزمی، عبدالله بن احمد، «دیوان أبي طالب بن عبد المطلب»، بیروت: دار و مکتبة الهلال، | * [https://noorlib.ir/book/view/10164?pageNumber=46 ابوهفان مهزمی، عبدالله بن احمد، «دیوان أبي طالب بن عبد المطلب»، بیروت: دار و مکتبة الهلال، ۲۰۰۳م، ج1] | ||
* [https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=7 زرکلی، خیرالدین، «الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین»، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج4] | * [https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=7 زرکلی، خیرالدین، «الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین»، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج4] | ||
* [https://noorlib.ir/book/view/2524?volumeNumber=2§ionNumber=2&pageNumber=775 یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، «معجم الأدباء»، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: انتشارات سروش، ۱۳۸۱ش، ج2] | * [https://noorlib.ir/book/view/2524?volumeNumber=2§ionNumber=2&pageNumber=775 یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، «معجم الأدباء»، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: انتشارات سروش، ۱۳۸۱ش، ج2] | ||
نسخهٔ ۱۰ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۳۵
 | این مقاله هماکنون در دست ویرایش است.
این برچسب در تاریخ 19 خرداد 1405 توسط کاربر:کاربر:Hbaghizadeh برای جلوگیری از تعارض ویرایشی اینجا گذاشته شده است. اگر بیش از پنج روز از آخرین ویرایش مقاله میگذرد میتوانید برچسب را بردارید. در غیر این صورت، شکیبایی کرده و تغییری در مقاله ایجاد نکنید. |
| علی بن حمزه بصری | |
|---|---|
| پرونده:NUR09857.jpg | |
| نام کامل | ابوالقاسم علی بن حمزه بصری تمیمی |
| نامهای دیگر | ابونعیم |
| لقب | راویة المتنبی |
| نسب | بنیتمیم |
| نام پدر | حمزه |
| ولادت | حدود ۳۰۳ق (۹۱۵م) |
| محل تولد | بصره (عراق) |
| محل زندگی | بصره، بغداد، مصر، صقلیه (سیسیل) |
| رحلت | رمضان ۳۷۵ق (فوریه/مارس ۹۸۶م) |
| مدفن | پالرمو (بلرم)، صقلیه |
| طول عمر | حدود ۷۲ سال قمری |
| دین | اسلام |
| پیشه | لغوی، ادیب، ناقد، راوی، شارح شعر |
| اطلاعات علمی | |
| درجه علمی | از اعیان اهل لغت و از أعلام أئمه ادب |
| علایق پژوهشی | لغت، نقد متون، روایت و شرح شعر، تصحیح اغلاط راویان |
| اساتید |
|
| شاگردان |
|
| برخی آثار | |
ابوالقاسم علی بن حمزه بصری تمیمی، ملقب به ابونعیم (حدود ۳۰۳ – ۳۷۵ق)، لغوی، ادیب، ناقد و راوی برجسته سده چهارم هجری بود. او از اعیان فضلا و عارفان به صحیح و سقیم لغت به شمار میرفت و به دلیل همراهی با متنبی و نشر اشعار او، به «راوية المتنبی» شهرت یافت. وی نخستین گردآورنده و شارح دیوان متنبی بود و با تألیف کتاب «التنبیهات علی اغلاط الرواة»، نقش مهمی در نقد و تصحیح متون کهن لغت ایفا کرد.
نام و نسب
نام کامل او «ابوالقاسم علی بن حمزه بصری» است. در برخی منابع، کنیه «ابونعیم» نیز برای او ذکر شده است.[۱] او به قبیله بنیتمیم منسوب بوده[۲] و لقب «بصری» نشاندهنده انتساب او به شهر بصره است، هرچند پس از ترک عراق، این لقب بر او تثبیت شد.[۳]
ولادت
تاریخ دقیق ولادت او در منابع ذکر نشده است. محققان با توجه به همدوره بودن با متنبی (متولد ۳۰۳ق) و حضور در مجلس ابوبکر خیاط نحوی (متوفای ۳۲۰ق)، زمان ولادت او را اوایل قرن چهارم هجری (حدود سال ۳۰۳ق یا اندکی پس از آن) تخمین زدهاند.[۴] محل ولادت او به احتمال بسیار زیاد شهر بصره بوده است.[۳]
تحصیلات و اساتید
علی بن حمزه بصری در بصره و بغداد تحصیل کرد و نزد بزرگترین علمای لغت و ادب آن عصر زانو زد. او به دلیل حافظه قوی و دقت نظر، به مرتبهای رفیع از فضل و معرفت رسید.[۵]
اساتید برجسته او عبارتند از:[۶][۷]
- ابوریاش ابراهیم بن ابیهاشم قیسی (متوفای ۳۴۹ق): لغوی و ادیب بزرگ بصره که علی بن حمزه بیشترین روایت را از او دارد.
- ابوروق هزانی احمد بن محمد بن بکر (متوفای ۳۳۲ق): محدث و فقیه.
- ابوبکر محمد بن حسن بن مقسم عطار (متوفای ۳۵۴ق): قاری و نحوی کوفی.
- ابوالطیب متنبی (متوفای ۳۵۴ق): شاعر بزرگ که علی بن حمزه نه تنها شاگرد او بود، بلکه راوی و شارح دیوانش نیز شد.
- ابو احمد جلودی بصری (متوفای ۳۳۰ق)
- ابو الفرج اصفهانی (صاحب الاغانی)
- ابو محمد دعبلج سجستانی (راویه و محدث)
- ابو احمد عبدالله بن احمد بن قتیبه (نوه ابن قتیبه دینوری)
شاگردان
اگرچه بسیاری از علمای مغرب و اندلس از آثار و روایات او بهره بردند، اما نام تنها دو تن از شاگردان مستقیم او در منابع ثبت شده است:[۸][۹]
- ابوالفتح عثمان بن جنی (متوفای ۳۹۲ق): از بزرگترین نحویان و لغویان تاریخ.
- ابوالفتوح ثابت بن محمد اندلسی (متوفای ۴۳۱ق): نحوی و ادیب اندلسی که دیوان متنبی را با سند متصل از علی بن حمزه روایت کرده و در اندلس منتشر ساخت.[۱۰]
فعالیتها و سفرها
حیات علمی و اجتماعی او در چند مرحله قابل بررسی است:
در بصره و بغداد
او در بصره به تحصیل پرداخت و سپس به بغداد مهاجرت کرد. در بغداد به دلیل ثروت و جایگاه علمی، میزبان شاعر بزرگ، متنبی شد.[۱۱] متنبی حدود هفت تا هشت ماه در خانه او در «ربض حمید» بغداد اقامت گزید و علی بن حمزه هزینههای او را تقبل کرد (بیش از هزار دینار). او در این مدت دیوان متنبی را بر او خواند و در سفر او به ارّجان (نزد ابن عمید) همراهیاش کرد.[۱۲]
پس از قتل متنبی
پس از کشته شدن متنبی در سال ۳۵۴ق، علی بن حمزه بغداد را ترک کرد.[۱۳]
در مصر و آفریقا
او به مصر رفت و در آنجا به تدریس و تألیف پرداخت. کتاب مشهور «التنبیهات» را در مصر تألیف کرد.[۱۴] سپس به آفریقا (تونس کنونی) سفر کرد.[۱۵]
در صقلیه (سیسیل)
سرانجام به جزیره صقلیه (پالرمو) مهاجرت کرد و تا پایان عمر در آنجا اقامت گزید. او در صقلیه به تدریس زبان عربی و علوم ادبی پرداخت و دیوان متنبی را که راوی اصلی آن بود، در مغرب و اندلس مشهور ساخت.[۱۶]
وفات
ابوالقاسم علی بن حمزه بصری در ماه رمضان سال ۳۷۵ هجری قمری (فوریه/مارس ۹۸۶ میلادی) در شهر پالرمو (بلرم) در جزیره صقلیه درگذشت.[۱۷] نماز میت او را «ابراهیم بن مالک»، قاضی صقلیه، در جامع شهر اقامه کرد و بر او پنج تکبیر گفت.[۱۸]
آثار
علی بن حمزه بصری آثار ارزشمندی در زمینه لغت، ادب و شعر تألیف کرد. شهرت او بیشتر به دلیل کتاب «التنبیهات علی اغلاط الرواة» و نقش او در گردآوری و شرح دیوان متنبی است.[۱۹]
کتابهای نقد و تنبیه
مشهورترین اثر او «التنبیهات علی اغلاط الرواة» است که در آن به نقد و بررسی اغلاط لغویون پیش از خود پرداخته است.[۲۰] این کتاب شامل تنبیهات متعددی بر کتب زیر است:[۲۱]
- تنبیهات بر «کامل» مبرد
- تنبیهات بر «اختیار فصیح الکلام» ثعلب
- تنبیهات بر «غریب مصنف» ابوعبید
- تنبیهات بر «اصلاح المنطق» ابن سکیت
- تنبیهات بر «المقصور و الممدود» ابن ولاد
- تنبیهات بر نوادر ابوزیاد کلابی و ابوعمر شیبانی
- تنبیهات بر کتاب «النبات» ابوحنیفه دینوری
- رد بر «حیوان» جاحظ
- ردود بر اصمعی، ابن اعرابی و ابن درید
سایر تألیفات
- دیوان ابوطالب (ع): گردآوری و روایت اشعار ابوطالب[۲۲]
- شرح دیوان متنبی: او نخستین شارح دیوان متنبی است[۲۳]
- الآباء و الامهات و البنون و البنات: کتابی در واژهشناسی[۲۴]
- الدارات: کتابی در مورد مکانها[۲۵]
- العشرات: گردآوری کلماتی که ده معنی دارند[۲۶]
- المناکحات[۲۷]
- کتاب نوادر فی النحو[۲۸]
پانویس
- ↑ یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الأدباء، ج2، ص775
- ↑ علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات علی اغلاط الرواة، ص7
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص8
- ↑ ابوهفان مهزمی، عبدالله بن احمد، دیوان أبي طالب بن عبد المطلب، ج1، ص46
- ↑ ابوهفان مهزمی، عبدالله بن احمد، دیوان أبي طالب، ج1، ص47
- ↑ علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص14-17
- ↑ ابوهفان مهزمی، عبدالله بن احمد، دیوان أبي طالب، ج1، ص47-49
- ↑ علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص17
- ↑ ابوهفان مهزمی، عبدالله بن احمد، دیوان أبي طالب، ج1، ص49
- ↑ یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الأدباء، ج2، ص775
- ↑ زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج4، ص283
- ↑ علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص9-13
- ↑ ابوهفان مهزمی، عبدالله بن احمد، دیوان أبي طالب، ج1، ص46
- ↑ یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الأدباء، ج2، ص775
- ↑ علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص10-11
- ↑ علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص11
- ↑ ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الإسلام، ج26، ص578
- ↑ یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الأدباء، ج2، ص775
- ↑ صفدی، خلیل بن ایبک، الوافي بالوفيات، ج21، ص74
- ↑ سیوطی، عبدالرحمن بن ابیبکر، بغیة الوعاة، ج2، ص165
- ↑ علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص18-20
- ↑ عبدالحمید، صائب، معجم مؤرخي الشیعة، ج1، ص599
- ↑ گروهی از پژوهشگران، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی، ج2، ص277
- ↑ علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص18
- ↑ علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص19
- ↑ علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص19
- ↑ علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص19
- ↑ علی بن حمزه بصری، بقیة التنبیهات، ص20
منابع مقاله
- علی بن حمزه بصری، «بقیة التنبیهات علی اغلاط الرواة»، بغداد: دار الشؤون الثقافیة العامة، ۱۳۷۰ش
- ابوهفان مهزمی، عبدالله بن احمد، «دیوان أبي طالب بن عبد المطلب»، بیروت: دار و مکتبة الهلال، ۲۰۰۳م، ج1
- زرکلی، خیرالدین، «الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین»، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج4
- یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، «معجم الأدباء»، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: انتشارات سروش، ۱۳۸۱ش، ج2
- صفدی، خلیل بن ایبک، «الوافي بالوفيات»، بیروت: دار النشر فرانز شتاينر، ۱۳۸۱ق، ج21
- سیوطی، عبدالرحمن بن ابیبکر، «بغیة الوعاة في طبقات اللغويين و النحاة»، بیروت: المکتبة العصریة، ج2
- عبدالحمید، صائب، «معجم مؤرخي الشیعة»، قم: مؤسسة دائرة معارف الفقه الاسلامي، ۱۳۸۳ش، ج1
- ذهبی، محمد بن احمد، «تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام»، بیروت: دار الکتاب العربي، ۱۴۰۹ق، ج26
- گروهی از پژوهشگران، «فرهنگنامه مؤلفان اسلامی»، قم: پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، ۱۳۹۷ش، ج2