چلکووسکی، پتر

پیتر جان چلکوفسکی (۱۹۳۳ – ۲۰۲۴ م) ایران‌شناس، اسلام‌شناس و تعزیه‌شناس برجسته لهستانی-آمریکایی بود. او استاد ممتاز دانشگاه نیویورک و یکی از بنیانگذاران مرکز مطالعات خاور نزدیک هاکوپ کورکیان در این دانشگاه بود. چلکوفسکی نخستین لهستانی بود که موفق به دریافت دکترای زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران شد. او با پژوهش‌های خود درباره تعزیه نقش مهمی در معرفی این هنر به جهان غرب ایفا کرد. از آثار ایشان می‌توان به کتاب تعزیه نیایش و نمایش در ایران اشاره کرد.

پیتر چلکوفسکی
نام کامل	پیتر جان چلکوفسکی
نام‌های دیگر	Peter J. Chelkowski
ولادت	۱۰ ژوئیه ۱۹۳۳
محل تولد	لوبلینیتس، لهستان، لهستان
محل زندگی	نیویورک، تورین
رحلت	۲۱ اکتبر ۲۰۲۴
طول عمر	۹۱ سال
همسر	گوگا چلکوفسکی
فرزندان	مونیکا تارونی، پیتر چلکوفسکی
دین	مسیحی (کاتولیک)
پیشه	ایران‌شناس، اسلام‌شناس، تعزیه‌شناس، استاد دانشگاه
منصب	استاد ممتاز دانشگاه نیویورک، بنیانگذار مرکز مطالعات خاور نزدیک هاکوپ کورکیان
اطلاعات علمی
درجه علمی	دکتری
دانشگاه	دانشگاه تهران
علایق پژوهشی	تعزیه، تصوف، ادبیات فارسی، هنرهای نمایشی
اساتید	برنارد لوئیس آن کاترین سوینفورد لمبتون بدیع‌الزمان فروزانفر محمد معین ذبیح‌الله صفا
برخی آثار	Mirror of the Invisible World: Tales from the Khamseh of Nizami Ta`ziyeh: Ritual and Drama in Iran تعزیه نیایش و نمایش در ایران Revolution: The Art of Persuasion in the Islamic Republic of Iran Eternal Performance: Ta'ziyeh and Other Shiite Rituals

ولادت

پیتر چلکوفسکی در ۱۰ ژوئیه ۱۹۳۳ در شهر لوبلینیتس لهستان در خانواده‌ای اصیل و کاتولیک متولد شد.

تحصیلات

چلکوفسکی در سال‌های ۱۹۵۳ تا ۱۹۵۸ در رشته شرق‌شناسی در دانشگاه یاگیلونیا در کراکوف لهستان تحصیل کرد و مدرک کارشناسی ارشد خود را دریافت نمود. همزمان، در سال‌های ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۶ در مدرسه هنرهای نمایشی کراکوف نیز به تحصیل بازیگری پرداخت.

او از سال ۱۹۵۹ تا ۱۹۶۲ در مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی (SOAS) دانشگاه لندن به تحصیل ادامه داد و زیر نظر برنارد لوئیس و آن کاترین سوینفورد لمبتون به مطالعه تاریخ خاورمیانه و مطالعات اسلامی پرداخت.

در دهه ۱۹۶۰ به ایران رفت و زبان فارسی را تکمیل کرد. سپس در دانشگاه تهران به تحصیل پرداخت و در سال ۱۹۶۸ مدرک دکتری خود را در رشته زبان و ادبیات فارسی دریافت کرد. اساتید او در ایران بدیع‌الزمان فروزانفر، محمد معین و ذبیح‌الله صفا بودند.

فعالیت‌ها

فعالیت‌های بشردوستانه در ایران

پس از زلزله بوئین‌زهرا در سال ۱۳۴۱ (۱۹۶۲)، چلکوفسکی داوطلبانه در سازمان خیریه CARE Mission به کار امدادرسانی پرداخت و در همین سفرها برای نخستین بار با تعزیه آشنا شد.

تدریس در دانشگاه نیویورک

چلکوفسکی در سال ۱۹۶۸ به عنوان پژوهشگر تاریخ فرهنگ به دانشگاه نیویورک پیوست و به مدت ۵۰ سال در این دانشگاه به تدریس اشتغال داشت. او یکی از بنیانگذاران مرکز مطالعات خاور نزدیک هاکوپ کورکیان بود و دو دوره به عنوان مدیر آن خدمت کرد. وی همچنین استاد مدعو در دانشگاه‌های متعددی از جمله هاروارد، استنفورد و کلمبیا بود.

پژوهش درباره تعزیه

چلکوفسکی بزرگ‌ترین پژوهشگر غیر ایرانی تعزیه به شمار می‌رود. او در سال ۱۹۷۶ همایش بین‌المللی تعزیه را در جشنواره هنر شیراز برگزار کرد. مقالات این همایش در کتاب «Ta‘ziyeh: Ritual and Drama in Iran» گردآوری شده است. این کتاب بعدها با عنوان «تعزیه، نمایش و نیایش در ایران» به فارسی ترجمه شد.

فعالیت‌های رسانه‌ای

چلکوفسکی میزبان ۴۶ قسمت از برنامه تلویزیونی «Sunrise Semester» در شبکه CBS بود. عکسش روی جلد مجله TV Guide منتشر شد.

پژوهش درباره حُسَی در ترینیداد

چلکوفسکی در دهه ۱۹۹۰ با مؤسسه اسمیتسونین همکاری کرد و مستندی با عنوان «حُسَی در ترینیداد» ساخت. او در مقاله‌ای به بررسی سفر تعزیه از ایران به کارائیب پرداخت.

وفات

پیتر چلکوفسکی در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۴ در شهر تورین، ایتالیا در ۹۱ سالگی درگذشت.

جوایز و افتخارات

- جایزه نخست انجمن ناشران دانشگاه‌های آمریکا برای کتاب «آینه جهان نادیدنی» (۱۹۷۵)

- جایزه Golden Dozen دانشگاه نیویورک (۱۹۸۹ و ۱۹۹۶)

- نشان صلیب فرمانده نشان شایستگی جمهوری لهستان (۲۰۱۱)

آثار

از جمله آثار پیتر چلکوفسکی:

- Mirror of the Invisible World (۱۹۷۵)

- Ta‘ziyeh: Ritual and Drama in Iran (۱۹۷۹)

- Staging a Revolution (۱۹۹۹، با همکاری حمید دباشی)

- Eternal Performance (۲۰۱۰)

- تعزیه، نمایش و نیایش در ایران (ترجمه فارسی)

منابع مقاله

• Iranian Studies, Volume 57, Issue 3, July 2024, pp. 493-494
• Journal of Persianate Studies, 18, 1-2 (2025), pp. 253-257
• MESA: In Memoriam, Peter Chelkowski (1933-2024)
• NYU: Peter J. Chelkowski
• The Theatre Times: Peter J. Chelkowski: A Life of Scholarship and Cultural Exchange
• مجله بخارا: در سوگ پروفسور پیتر .ج. چلکوفسکی
• دایرةالمعارف بزرگ اسلامی: چلکوفسکی
• خبرگزاری ایکنا: «پیتر چلکووسکی»؛ از ایران‌شناسی تا ارتقای درک جهانی از اسلام

وابسته‌ها

تعزیه نیایش و نمایش در ایران