ابن حیویه، محمد بن عبدالله
ابوالحسن محمد بن عبدالله بن زکریا بن حیویه نیشابوری مصری (۲۷۳-۳۶۶ق)، مشهور به ابن حیویه، از محدثان، فقیهان و قاضیان برجسته شافعی در قرن سوم و چهارم هجری بود. او در نیشابور زاده شد و در کودکی به همراه عمویش یحیی بن زکریا اعرج به مصر رفت و در آنجا ساکن شد. ابن حیویه از محدثان بزرگی چون نسائی و بزار روایت کرده و راویانی چون دارقطنی از او نقل حدیث کردهاند. او در علم فرائض (تقسیم ارث) تبحر داشت و از سوی رجالشناسان به عنوان فردی ثقه و نبیل توصیف شده است. از آثار او میتوان به رساله «من وافقت کنیته کنیة زوجه من الصحابة» اشاره کرد.
| محمد بن عبدالله بن زکریا بن حیویه | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | محمد بن عبدالله بن زکریا بن حیویه |
| نامهای دیگر | ابن حیویه |
| نسب | نیشابوری، مصری |
| نام پدر | عبدالله بن زکریا بن حیویه |
| ولادت | ۲۷۳ هجری قمری |
| محل تولد | نیشابور |
| محل زندگی | مصر |
| رحلت | ۳۶۶ هجری قمری |
| مدفن | مصر |
| طول عمر | ۹۳ سال |
| خویشاوندان | یحیی بن زکریا اعرج (عمو) |
| دین | اسلام |
| مذهب | شافعی |
| پیشه | محدث، فقیه، قاضی، فرضیدان |
| منصب | قاضی |
| اطلاعات علمی | |
| علایق پژوهشی | حدیث، فقه شافعی، فرائض |
| اساتید |
|
| شاگردان |
|
| برخی آثار |
|
ولادت
ابوالحسن محمد بن عبدالله بن زکریا بن حیویه نیشابوری در سال ۲۷۳ هجری قمری در نیشابور به دنیا آمد.[۱][۲] او در کودکی به همراه عمویش، یحیی بن زکریا اعرج، به مصر سفر کرد و در آنجا ساکن شد.[۳][۴]
تحصیلات
اساتید
ابن حیویه از محضر استادان متعددی بهره برد که از جمله آنها میتوان به افراد زیر اشاره کرد:
- یحیی بن زکریا اعرج (عموی او)[۵][۳]
- ابوعبدالرحمن احمد بن شعيب نسائی (صاحب سنن)[۱][۵]
- ابوبکر احمد بن عمرو بزار[۱][۵]
- عبدالله بن احمد بن عبدالسلام خفاف[۱]
- محمد بن جعفر بن اعین بغدادی[۵]
- جعفر بن احمد بن عاصم[۵]
- ابویعقوب منجنیقی[۵]
شاگردان
راویان متعددی از او حدیث نقل کردهاند که از جمله آنها میتوان به افراد زیر اشاره کرد:
- ابوالحسن علی بن عمر دارقطنی (که از او روایت کرده و درباره وی سخن گفته است)[۱][۵]
- عبدالغنی بن سعید حافظ[۱]
- علی بن محمد خراسانی قیاس[۱]
- هارون بن یحیی طحان[۱]
- محمد بن جعفر بن ابی الذکر[۱]
- محمد بن حسین طفال[۱]
- علی بن منیر خلال[۵]
فعالیتها
جایگاه علمی
ابن حیویه از پیشوایان شافعیه و از محدثان ثقه به شمار میرود.[۱][۴] ابن ماکولا او را «ثقة نبيلاً» توصیف کرده است.[۱][۵] ذهبی درباره او میگوید: «شیخ، امام، معمر، فقیه، فرضیدان و قاضی» بود.[۱] او در علم فرائض (تقسیم ارث) تبحر داشت و در این زمینه تألیفاتی داشته است.[۵][۳]
نکتهای از دارقطنی
دارقطنی که از شاگردان او بود، نقل کرده است که ابن حیویه در مجلس حدیث، کسی را به سخن گفتن رها نمیکرد. روزی دارقطنی نزد شیخی رفت که ابن حیویه نزد او بود و کتاب موطأ بر او خوانده میشد در حالی که او با دیگران سخن میگفت. پس از پایان قرائت، دارقطنی به او اعتراض کرد و گفت: «بر شما کتاب خوانده میشود و شما سخن میگویید؟» ابن حیویه پاسخ داد: «من گوش میکردم.» دارقطنی میگوید: «پس دیگر نزد او بازنگشتم.»[۱][۵]
مذهب
ابن حیویه به مذهب شافعی بود و از پیشوایان این مذهب به شمار میرفت.[۱][۴] ابو نصر وائلی او را «ثقة ثبت، شافعی المذهب» توصیف کرده است.[۵]
وفات
ابن حیویه در ماه رجب سال ۳۶۶ هجری قمری در مصر درگذشت.[۱][۲][۵] درباره روز دقیق وفات او اختلاف است؛ برخی ۱۸ رجب و برخی ۱۵ رجب ذکر کردهاند.[۵] او حدود ۹۳ سال عمر کرد.[۶]
آثار
از مهمترین آثار ابن حیویه میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- جزء من وافقت کنیته کنیة زوجه من الصحابة: رسالهای در زمینه حدیث که در آن به راویانی پرداخته که کنیهشان با کنیه همسران صحابه (مانند ام سلمه و عایشه) همخوانی دارد. این اثر به کوشش مشهور حسن محمود سلمان با عنوان «من وافقت کنیته کنیة زوجه من الصحابة» تصحیح و منتشر شده است.[۷][۸]
پانويس
- ↑ ۱٫۰۰ ۱٫۰۱ ۱٫۰۲ ۱٫۰۳ ۱٫۰۴ ۱٫۰۵ ۱٫۰۶ ۱٫۰۷ ۱٫۰۸ ۱٫۰۹ ۱٫۱۰ ۱٫۱۱ ۱٫۱۲ ۱٫۱۳ ۱٫۱۴ ۱٫۱۵ ۱٫۱۶ ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، ج۱۶، ص۱۶۰
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج۴، ص۴۱۲
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ گروهی از پژوهشگران، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی، ج۲، ص۴۴۷
- ↑ ۵٫۰۰ ۵٫۰۱ ۵٫۰۲ ۵٫۰۳ ۵٫۰۴ ۵٫۰۵ ۵٫۰۶ ۵٫۰۷ ۵٫۰۸ ۵٫۰۹ ۵٫۱۰ ۵٫۱۱ ۵٫۱۲ ۵٫۱۳ ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۳، ص۳۴۵
- ↑ زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۶، ص۲۲۵
- ↑ کتابخانه شاملة: ابن حیویه
- ↑ نصیری، محمدرضا، اثر آفرینان، ج۱، ص۱۰۳
منابع مقاله
- زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج۶
- ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۵م، ج۵۳
- سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، قم: مؤسسة امام صادق علیهالسلام، ۱۴۱۸ق، ج۴
- اسنوی، عبدالرحیم بن حسن، طبقات الشافعیة، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۲ق/۲۰۰۱م، ج۲
- ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق/۱۹۹۴م، ج۱۶
- گروهی از پژوهشگران، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی، قم: پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، بهار ۱۳۹۷ش، ج۲
- نصیری، محمدرضا، اثر آفرینان: زندگینامه نامآوران فرهنگی ایران (از آغاز تا ۱۳۰۰ش)، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۸۴ش، ج۱
- کتابخانه شاملة: ابن حیویه