ازدی، جابر بن زید
اَبُوالشَعْثاء جابر بن زید ازدی یحمدی بصری جوفی (۱۸ یا ۲۱-۹۳ یا ۱۰۳ق)، فقیه، محدث و مفسر برجسته تابعی و مفتی بزرگ بصره در قرن اول هجری است. او از جمله کسانی است که از محضر صحابه بسیاری بهره برد و نزدیک به هفتاد تن از آنان را درک کرد. وی از نخستین تدوینکنندگان حدیث و فقه در اسلام است و «دیوان جابر» در هفت جلد از مهمترین آثار اوست. منابع اباضیه او را بنیانگذار مذهب خود میدانند، اما خود او از انتساب به این فرقه تبری میجست.
| ابوشعثاء جابر بن زید ازدی یحمدی بصری جوفی | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | جابر بن زید بن عبدالله الأزدی الیحمدی |
| نامهای دیگر | ابوالشعثاء، جابر بن زید البصری، الجوفی، الخوفی، الحَرَقی |
| لقب | ابوالشعثاء |
| نسب | از قبیله ازد (یحمد) |
| نام پدر | زید بن عبدالله |
| ولادت | ۱۸ یا ۲۱ یا ۲۲ هجری قمری (۶۳۹-۶۴۲ میلادی) |
| محل تولد | قرية «فَرْق» (از توابع نزوی، عمان)، عمان |
| محل زندگی | بصره، حجاز |
| رحلت | ۹۳ یا ۱۰۳ هجری قمری (۷۱۱-۷۲۱ میلادی) |
| مدفن | قریه «فَرْق» عمان |
| دین | اسلام |
| مذهب | اباضیه (منتسب به او، اما او از آنان تبری میجست) |
| پیشه | فقیه، محدث، مفسر، مفتى |
| منصب | مفتی بصره |
| اطلاعات علمی | |
| درجه علمی | امام و فقیه تابعی، «عالم أهل البصرة»، «أعلم أهل العراق» |
| علایق پژوهشی | فقه، حدیث، تفسیر |
| اساتید |
|
| شاگردان |
|
| برخی آثار |
|
ولادت و نسب
ابوشعثاء جابر بن زید بن عبدالله الأزدی الیحمدی، در قرية «فَرْق» (از توابع نزوی در عمان) به دنیا آمد.[۱] سال ولادت او به طور دقیق مشخص نیست؛ برخی منابع ۱۸ هجری،[۱] برخی ۲۱ هجری[۲] و برخی ۲۲ هجری ذکر کردهاند.[۳] نام «حَرَق» یا «حرقه» نیز برای زادگاه او ذکر شده که به تصحیف «فرق» بازمیگردد.[۴] علت شهرت او به «ابوشعثاء» نام دختر بزرگش بوده است.[۲] نسب او به قبیله «أزد» و سپس به «یَحمد» (از بطون ازد) میرسد.[۱] همچنین به دلیل انتساب به ناحیه «خوف» در عمان یا «درب الجوف» در بصره به «جوفی» یا «خوفی» نیز شهرت داشت.[۵][۳] ابنحبان او را «حَرَقی» نیز نامیده است.[۴]
تحصیلات و اساتید
جابر بن زید در جوانی برای طلب علم به بصره مهاجرت کرد و در محله «درب الجوف» سکنا گزید.[۴] او همواره میان بصره و حجاز در سفر بود تا علم خود را افزون کند و با شیوخ بیشتری ملاقات نماید.[۱] در این سفرها بود که از محضر جمع کثیری از صحابه بهره برد. خود او میگوید: «هفتاد تن از اصحاب بدر را درک کردم و آنچه نزد آنها بود را فرا گرفتم، مگر دریای زاخر (عبدالله بن عباس) را.»[۱][۲]
از مهمترین اساتید وی میتوان به عبدالله بن عباس، عبدالله بن عمر، انس بن مالک، عایشه (ام المؤمنین)، عبدالله بن مسعود، معاویه بن ابیسفیان، عبدالله بن زبیر، جابر بن عبدالله انصاری، ابوهریره، ابو سعید خدری، حکم بن عمرو الغفاری، حسن بصری، سعید بن جبیر و عروة بن زبیر اشاره کرد.[۱][۲][۶][۴]
وی به ویژه ملازم ابن عباس بود و از شاگردان خاص و برجسته او به شمار میرفت.[۵] همچنین ابن عمر او را هنگام طواف وصیت کرد و به او فرمود: «ای جابر، تو از فقهای بصره هستی و به زودی فتوا خواهی داد. پس جز به قرآن ناطق یا سنت جاریه فتوا مده که اگر غیر از این کنی، هلاک میشوی و دیگران را هلاک میسازی.»[۲]
درباره دیدار او با عایشه نقل است که روزی همراه ابوبلال مرداس بر او وارد شدند و او را به خاطر خروجش در جنگ جمل مورد مؤاخذه قرار دادند و عایشه استغفار کرد.[۲] در مرتبه دیگر، جابر به تنهایی بر عایشه وارد شد و چنان از مسائل پرسید که پیش از او کسی نپرسیده بود و پیشانی عایشه از شدت تعریق خیس میشد و او میگفت: «بپرس پسرم.»[۲]
فعالیتهای علمی و فرهنگی
مقام علمی و افتاء
جابر بن زید از مفتیان بزرگ بصره بود و حلقه درسی در مسجد جامع بصره داشت.[۷] ابن عباس درباره او به اهل بصره میگفت: «از من سؤال میکنید در حالی که جابر بن زید در میان شماست؟»[۸] و نیز فرمود: «اگر اهل بصره به قول جابر بن زید عمل میکردند، علمی از کتاب خدا به آنان میرسید که بسیار وسیع بود.»[۶]
پس از مرگ وی، قتاده گفت: «امروز علم اهل بصره دفن شد» یا به روایتی «امروز عالم عراق از دنیا رفت».[۵] و انس بن مالک گفت: «دانشمندترین کسی که بر روی زمین بود، از دنیا رفت.»[۱]
آراء فقهی و کلامی
از حیث فقهی، جابر بن زید را از جمله فقیهان اهل رأی دانستهاند و دلیل این امر پذیرش قیاس از سوی اوست.[۴] عمده روایات جابر در منابع غیراباضی به نقل از عمرو بن دینار مکی (متوفی ۱۲۶ق) و در منابع اباضی به نقل از عمرو بن هرم ازدی و ضمام بن سائب بصری است.[۴] برخی از آراء خاص فقهی او عبارتند از: عدم صحت مسح بر خُفَّین (پاپوش) در وضو، جواز جمع بین نمازها در سفر و غیر سفر، صحت روزه ماه رمضان در سفر، عدم صحت قول به سه طلاق در یک مجلس، و وجوب قرائت سوره فاتحه در رکعتهای سوم و چهارم نماز ظهر و عصر.[۴] در آثار فقه تطبیقی امامیه نیز به آراء جابر بن زید اشاره شده است.[۴]
در آراء کلامی، احادیثی در ذم قدریه به نقل از جابر بن زید نقل شده است.[۴] همچنین روایتی از قول جابر نقل شده که بر جبر دلالت دارد.[۴] جابر بن زید، غیر اباضیان را «کافر نعمت» میدانسته است.[۴]
نخستین تدوینگران حدیث و فقه
جابر بن زید از نخستین کسانی است که به تدوین حدیث و فقه در قالب کتاب همت گماشت. اثر مشهور او «دیوان جابر» در هفت جلد بود که به دلیل حجم زیاد، حمل آن بر شتر دشوار بود.[۲] نسخهای از این دیوان در زمان هارون الرشید در بغداد موجود بود و نسخه دیگری در بصره نزد شاگردش ابوعبیده مسلم بن ابیکریمه نگهداری میشد.[۲] به گفته ورجلانی (عالم اباضی قرن ششم)، دیوان جابر در اختیار ابوعبیده، سپس ابوسفیان محبوب بن رحیل و سپس فرزندان او (عبدالله بن محبوب و محمد بن محبوب) بوده است.[۴] متأسفانه این دیوان در طول تاریخ از بین رفته است.[۱]
موضعگیری در برابر حاکمان اموی
جابر بن زید در زمان حکومت حجاج بن یوسف ثقفی (والی مشهور عراق) زندگی میکرد. با اینکه حجاج به شدت با علما و مخالفان سیاسی برخورد میکرد، جابر توانست با سیاستی هوشمندانه از گزند او در امان بماند. او نماز جماعت را پشت سر حجاج میخواند و عطای خود را از بیت المال دریافت میکرد تا حجاج گمان نکند که بر او خروج کرده است.[۲] اما از پذیرش منصب قضا خودداری کرد و بهانه آورد که توانایی قضاوت حتی میان زن و کنیز خود را ندارد.[۲] در نهایت به پیشنهاد کاتب حجاج، به عنوان «یکی از یاران صاحب دیوان بصره» (سمتی تشریفاتی و بدون مسئولیت اجرایی) منصوب شد تا هم عطایش را دریافت کند و هم از تعقیب و آزار در امان بماند.[۲] برخی منابع گفتهاند که حجاج او را به عمان تبعید کرد.[۹][۱۰]
منتسب به اباضیه
فرقه اباضیه جابر بن زید را یکی از ائمه و بنیانگذاران مذهب خود میداند و منابع اباضی او را «أصل المذهب وأُسُه الذي قامت عليه آطامه» توصیف کردهاند.[۱] در متون اباضیه بر اباضی بودن وی تأکید شده است.[۴] اما ابن سعد و ابن ابی حاتم به نقل از جابر، تبری وی را از اباضیه ذکر کردهاند.[۴] نقل است که «عزرة الکوفی» به او گفت: «اباضیه گمان میکنند که تو از آنهایی.» جابر پاسخ داد: «من از آنها به خدا پناه میبرم.»[۷]
شاگردان
جابر بن زید شاگردان بسیاری تربیت کرد که برخی از آنان از مشاهیر تابعین و فقهای بعدی شدند. از جمله مهمترین شاگردان وی میتوان به افراد زیر اشاره کرد:[۱][۵][۴]
- ابوعبیده مسلم بن ابیکریمه (که دیوان استادش نزد او بود)
- قتادة بن دعامة (شیخ بخاری)
- عمرو بن دینار
- ایوب سختیانی (ایوب بن ابی تمیمه کیسان)
- ضمام بن سائب العمانی
- ابوبلال مرداس
- عبدالله بن اباض (منسوب به فرقه اباضیه)
- مالک بن دینار
- عمرو بن هرم
- حبیب بن عمر
- ابوصفره عبدالملک بن صفره (که روایات ضمام از جابر را در کتابی با عنوان «روایات ضمام» گردآوری کرد)[۴]
- تمیم بن حویص الأزدی
- حبان الأعرج
- عاتکه بنت ابی صفره
- عبدالله بن زید الجرمی
- جعفر السمّاک
وفات و بزرگداشت
ابوشعثاء جابر بن زید در سال ۹۳ هجری قمری درگذشت.[۵][۱] برخی منابع سال ۱۰۳ و ۱۰۴ هجری را نیز ذکر کردهاند.[۶][۴] نقل است که او و انس بن مالک هر دو در یک هفته از دنیا رفتند.[۱۱] قطن بن مدرک کلابی بر او نماز گزارد.[۳] قبر او در شهر «فرق» عمان مورد توجه اباضیان است.[۱][۴]
در رثای او گفته شد: - قتاده: «امروز علم اهل بصره دفن شد» و «امروز عالم عراق از دنیا رفت».[۵][۱] - انس بن مالک: «مات أعلم من على ظهر الأرض» (دانشمندترین کسی که بر روی زمین بود از دنیا رفت).[۱][۱۲]
آثار
از جابر بن زید آثار متعددی بر جای مانده که مهمترین آنها عبارتند از:[۱][۲][۴]
- دیوان جابر در هفت جلد (از میان رفته؛ تا قرن ششم در دسترس بوده است)
- کتاب الصلاة (نسخه خطی در جربه، احتمالاً بخشی از دیوان)
- کتاب النکاح (نسخه خطی در جربه؛ تدوین ابوسعید عبدالله بن عبدالعزیز)
- مراسلات و مكاتبات و أجوبة (شامل هفده رساله به اباضیان)
- رسالة لجابر بن زید أرسلها إلی رجل من الشیعه (از میان رفته)
- جوابات الإمام جابر بن زید (تنظیم سعید بن خلف الخروصی، چاپ عمان ۱۴۱۲ق)
- فقه الإمام جابر بن زید (گردآوری یحیی محمد بکوش، بیروت ۱۴۰۷ق)
در متون تفسیری نیز مطالب چندانی از جابر بن زید نقل نشده است.[۴] سیوطی ترتیب نزول خاصی را از جابر بن زید نقل کرده و بر اساس آن، برهانالدین جعبری (متوفی ۷۳۲ق) قصیده «تقریب المأمول فی ترتیب النزول» را سروده است.[۴]
پانویس
- ↑ ۱٫۰۰ ۱٫۰۱ ۱٫۰۲ ۱٫۰۳ ۱٫۰۴ ۱٫۰۵ ۱٫۰۶ ۱٫۰۷ ۱٫۰۸ ۱٫۰۹ ۱٫۱۰ ۱٫۱۱ ۱٫۱۲ ۱٫۱۳ ۱٫۱۴ باباعمی، محمد، معجم أعلام الأباضیه، ج۲، ص۱۰۸
- ↑ ۲٫۰۰ ۲٫۰۱ ۲٫۰۲ ۲٫۰۳ ۲٫۰۴ ۲٫۰۵ ۲٫۰۶ ۲٫۰۷ ۲٫۰۸ ۲٫۰۹ ۲٫۱۰ ۲٫۱۱ ۲٫۱۲ بوسنینه، منجی، موسوعة أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، ج۵، ص۱۰
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ گروهی از پژوهشگران، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی، ج۱، ص۲۱۷
- ↑ ۴٫۰۰ ۴٫۰۱ ۴٫۰۲ ۴٫۰۳ ۴٫۰۴ ۴٫۰۵ ۴٫۰۶ ۴٫۰۷ ۴٫۰۸ ۴٫۰۹ ۴٫۱۰ ۴٫۱۱ ۴٫۱۲ ۴٫۱۳ ۴٫۱۴ ۴٫۱۵ ۴٫۱۶ ۴٫۱۷ ۴٫۱۸ ۴٫۱۹ ۴٫۲۰ غفوریان، فاطمه؛ رحمتی، محمدکاظم، دانشنامه جهان اسلام، ج۹، ص۱۷۳-۱۷۶
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ ۵٫۴ ۵٫۵ هارونی، احمد بن حسین، معجم الرواة فی امالی المؤید بالله، ص۱۴۸
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ نووی، یحیی بن شرف، تهذیب الأسماء و اللغات، ص۱۰۴
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج۱، ص۳۰۵-۳۰۶
- ↑ سیوطی، عبدالرحمن بن ابیبکر، طبقات الحفاظ، ص۳۵-۳۶
- ↑ زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۲، ص۱۰۴
- ↑ بامطرف، محمد عبدالقادر، الجامع، ج۱، ص۲۶۵
- ↑ حسینی، محمد بن علی، التذکرة بمعرفة رجال الکتب العشرة، ج۱، ص۲۲۲
- ↑ پایگاه ibadica.org: جابر بن زيد اليحمدي الأزدي الجوفي البصري، أبو الشعثاء (ت:93هـ)
منابع مقاله
- هارونی، احمد بن حسین، معجم الرواة فی امالی المؤید بالله علیه السلام، صعده - یمن: دار التراث الإسلامي، ۱۳۶۲ش/۱۴۱۴ق/۱۹۹۳م.
- باباعمی، محمد، معجم أعلام الأباضیه، بیروت - لبنان: دار الغرب الإسلامي، ۱۴۲۱ق/۲۰۰۰م.
- بوسنینه، منجی، موسوعة أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، بیروت - لبنان: دار الجيل، ۱۳۸۴ش/۱۴۲۵ق/۲۰۰۵م.
- زرکلی، خیر الدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت - لبنان: دار العلم للملايين، ۱۹۸۹م.
- نووی، یحیی بن شرف، تهذیب الأسماء و اللغات، دمشق - سوریه: دار الرسالة العالمیة، ۱۳۸۸ش/۱۴۳۰ق/۲۰۰۹م.
- حسینی، محمد بن علی، التذکرة بمعرفة رجال الکتب العشرة، قاهره - مصر: مکتبة الخانجي، ۱۴۱۸ق/۱۹۹۷م.
- سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، قم - ایران: مؤسسه امام صادق علیه السلام، ۱۴۱۸ق.
- سیوطی، عبدالرحمن بن ابیبکر، طبقات الحفاظ، بیروت - لبنان: دار الکتب العلمية، ۱۳۷۳ش/۱۴۱۴ق/۱۹۹۴م.
- بامطرف، محمد عبد القادر، الجامع: جامع شمل اعلام المهاجرین المنتسبین الی الیمن و قبائلهم، بغداد - عراق: دار الرشيد للنشر، بیتا.
- پایگاه ibadica.org: جابر بن زيد اليحمدي الأزدي الجوفي البصري، أبو الشعثاء (ت:93هـ)، ۲۰۰۶م.
- گروهی از پژوهشگران، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی، قم - ایران: پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، بهار ۱۳۹۷ش.
- غفوریان، فاطمه؛ رحمتی، محمدکاظم، دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، ج۹، تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
- فقهالامام جابربنزید، تقدیم و جمع و تخریج یحیی محمد بکوش، بیروت: دارالغرب الاسلامی، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۶م.