فاضل بسطامی، نوروزعلی بن محمدباقر

نوروز علی بسطامی
نام کامل	نوروز علی بن محمدباقر بسطامی
نام‌های دیگر	فاضل بسطامی
نام پدر	محمدباقر
ولادت	۱۲۲۷ هجری قمری (به روایتی ۱۲۱۹ قمری)
محل تولد	بسطام، ایران
محل زندگی	مشهد
رحلت	۱۳۰۹ هجری قمری
مدفن	قبرستان قتل‌گاه، پشت سر امین‌الدین طبرسی، مشهد
فرزندان	محمدصادق، ابوالحسن
دین	اسلام
مذهب	شیعه اثنی‌عشری
پیشه	محدث، مورخ، واعظ، نویسنده
اطلاعات علمی
علایق پژوهشی	حدیث، رجال، تاریخ، اخلاق، مراثی اهل بیت(ع)
اساتید	میرزا عسکری مولانا شمسی (شمس البهبهانی)
برخی آثار	امواج البکاء في بکاء الحسین علیه‌السلام فردوس التواریخ تحفة الحسینیة تحفة الرضویة سرور العارفین سراج المتهجدین لؤلؤة البحرین

ملا نوروز علی بن محمدباقر بسطامی (۱۲۲۷ – ۱۳۰۹ ق) معروف به فاضل بسطامی، محدث، مورخ، واعظ و نویسنده برجسته شیعه در قرن سیزدهم هجری بود. او بیشتر عمر خود را در جوار حرم امام رضا(ع) در مشهد مقدس سپری کرد و آثار ارزشمندی در زمینه حدیث، تاریخ، اخلاق و مراثی اهل بیت(ع) از خود به جای گذاشت. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به «فردوس التواریخ» (در تاریخ مشهد)، «امواج البکاء» (در مصائب امام حسین(ع)) و «تحفة الرضویة» (در کرامات امام رضا(ع)) اشاره کرد.

ولادت

درباره تاریخ دقیق تولد فاضل بسطامی، دو گزارش متفاوت در منابع وجود دارد:

- بر اساس گزارش عبدالرحمان مدرس (نویسنده تاریخ علمای خراسان) که در سال ۱۲۹۴ قمری کتاب خود را تألیف کرده و سن فاضل بسطامی را ۷۵ سال ذکر کرده است، سال تولد او ۱۲۱۹ قمری به دست می‌آید.

- بر اساس گزارش اعتمادالسلطنه در کتاب «مطلع الشمس» (سال ۱۳۰۲ قمری) که سن او را ۷۵ سال نوشته است، سال تولد ۱۲۲۷ قمری محاسبه می‌شود. مهدی بامداد نیز همین تاریخ را ثبت کرده است.

با توجه به اینکه بیشتر منابع رجالی متأخر، سال ۱۲۲۷ قمری را به عنوان سال تولد فاضل بسطامی ذکر کرده‌اند، همین تاریخ مبنا قرار گرفته است. او در شهر بسطام متولد شد و از کودکی به مشهد مقدس هجرت کرد.

نسب و خانواده

نام کامل وی «شیخ الحاج ملا نوروز علی بن الحاج محمدباقر البسطامی المشهدی» است. او پس از هجرت به مشهد، به «نزیل المشهد المقدس الرضوی» (ساکن در جوار حرم امام رضا(ع)) شهرت یافت.

از فاضل بسطامی دو فرزند پسر به نام‌های محمدصادق و ابوالحسن به یادگار مانده است. او در وقف‌نامه خود (سال ۱۳۰۸ قمری) به نام فرزندان و نوادگانش اشاره کرده است. فرزند بزرگ او محمدصادق نیز مانند پدر، روحانی و صاحب دانش و فضیلت بود و به مکه رفت و حج گزارد. آقابزرگ تهرانی در مشهد با حاج محمدصادق ملاقات کرده و علم و فضل او را ستوده است.

فاضل بسطامی علاوه بر این دو فرزند، دو فرزند دیگر نیز داشته که در حمله سالار به مشهد مقدس (۱۲۵۶ قمری) در اثر وحشت و اضطراب فوت کردند. او در حاشیه نسخه خطی «سرور العارفین» درباره فوت دو فرزندش نوشته است که در زمان محاصره مشهد، دو طفل شش ساله و سه ساله او به دلیل صدای توپ و تزلزل خانه فوت نمودند.

تحصیلات و اساتید

فاضل بسطامی از کودکی به مشهد مقدس هجرت کرد و در جوار حرم امام رضا(ع) پرورش یافت. او علوم مختلف را نزد اساتید برجسته آن دوره فراگرفت:

- میرزا عسکری (از علمای مشهد)

- مولانا شمسی (شمس البهبهانی المشهدی)

ویژگی‌های علمی و اخلاقی

منابع رجالی، فاضل بسطامی را با ویژگی‌های زیر توصیف کرده‌اند:

- عالم فاضل کامل متبحر

- واعظ ماهر جلیل معمر

- برّ تقی صالح (نیکوکار، پرهیزکار)

- محدث بزرگ با تبحر عجیب در اخبار و احادیث

- مورخ آگاه به تاریخ اسلام و تشیع

- خبیر در علم حدیث و رجال

- عارف به بیشتر علوم اسلامی

- مصنف (نویسنده آثار متعدد)

دیوان اشعار منسوب

در کتابخانه ملی تهران، نسخه خطی به شماره ۳۲۳۹۹-۵ با عنوان «دیوان اشعار نوروز علی بن محمدباقر فاضل بسطامی» نگهداری می‌شود. این دیوان بر وزن شاهنامه فردوسی سروده شده و مضمون حماسی دارد. شاعر با تحمیدیه شروع کرده و سپس به نعت و ستایش پیامبر اسلام(ص) و منقبت حضرت علی(ع) پرداخته است. همچنین شاعر به مدح ناصرالدین شاه و ولیعهدش نیز پرداخته است. با این حال، نگارنده با بررسی سبک‌شناسانه معتقد است که این دیوان از فاضل بسطامی نیست.

نمونه‌هایی از اشعار منسوب به فاضل بسطامی در منابع ثبت شده است:

در ارادت به امام حسین(ع):

وصیت کند فاضل بی‌نوا		زمانی که شد وارد نینوا
به یاران ایمانی پاک دین		حقیقت شناسان عین الیقین
چو من بگذرم زان جهان دودر		به من باز سازید باب دگر
همان باب رحمت که در عالمین		رسد فیض حق از جناب حسین

در ارادت به امام رضا(ع):

هر زمان کین عاصی بحر الم		در طواف کعبه، بودم در حرم
دیدم از برنا و پیر و مرد و زن		هندی و سندی و رومی و ختن
ماوراء النّهر ی و بلخ و بخار		از سمرقند و خراسان و تتار
از عراق و شام و از ایران زمین		از همه خلق از کهین و از مهین

وفات

فاضل بسطامی در سال ۱۳۰۹ هجری قمری در مشهد مقدس درگذشت. پیکر او در قبرستان «قتل‌گاه» مشهد، در پشت سر امین‌الدین طبرسی، به خاک سپرده شد.

آثار

از فاضل بسطامی آثار متعددی بر جای مانده است که مهمترین آنها عبارتند از:

- امواج البکاء فی بکاء الحسین(ع) – در مراثی و مصائب امام حسین(ع). چاپ سنگی، تهران، ۱۲۸۸ق

- فردوس التواریخ – در تاریخ مشهد مقدس و تراجم علمای مدفون در آن. چاپ سنگی، تبریز، ۱۳۱۵ق

- تحفة الحسینیة – در اسرار شهادت امام حسین(ع). اولین تألیف ایشان، قبل از ۱۲۶۵ق

- تحفة الرضویة – در ذکر حالات و معجزات امام رضا(ع). چاپ سنگی، تبریز، ۱۲۸۸ق

- سرور العارفین فی أحوال المختار بن أبی عبید – درباره مختار ثقفی

- سراج المتهجدین فی آداب صلاة اللیل و التهجد – به فارسی، فراغت از تألیف: ۱۲۶۵ق

- لؤلؤة البحرین فی مناقب الحسین(ع) – چاپ‌های متعدد: تهران (۱۲۹۶ق و ۱۲۹۸ق)، تبریز (۱۲۸۸ق)

- سفینة النجاة – شرح منظومه بحر العلوم. چاپ سنگی، تهران، ۱۲۸۶ق

- ذخیرة المعاد فی تهذیب الاخلاق

- خلاصة النجاة – مختصر رسالة نجاة المتقین، به فارسی

- نجاة الخافقین فی ثواب زیارة الحسین(ع)

- الوسائل الحسینیة لطی العوالم البرزخیة – به فارسی، به خط مؤلف

- الوجیزة – در مقتل و مصائب معصومین(ع) در ۹ باب، فراغت از تألیف: ۱۳ محرم ۱۲۷۱ق

- ذخیرة العباد

- صراط النجاة – مختصر از نجاة المتقین

- البداء – رساله‌ای در موضوع بداء

- شرح طب الرضا(ع)

- وسیلة الرضوان – در ترجمه الصحیفة الرضویة

- وسیلة النجاة – در مقتل، مرتب بر ایام دهه اول محرم، به فارسی

منابع مقاله

• آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشيعة و هو نقباء البشر في القرن الرابع عشر، مشهد: دار المرتضی، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۵۲۳-۵۲۴
• آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق، ج۲۴، ص۵۷-۵۸
• صدر، حسن، تکملة أمل الآمل، بیروت: دار المؤرخ العربي، ۲۰۰۸م، ج۶، ص۱۸۱-۱۸۲
• شریف رازی، محمد، گنجینه دانشمندان، تهران: کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۲ش، ج۷، ص۱۵۱-۱۵۲
• مشار، خان بابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چاپ تاکنون، تهران: چاپخانه رنگین، ۱۳۴۰ش، ج۶، ص۶۶۲-۶۶۳
• قمی، عباس، الفوائد الرضویة في أحوال علماء المذهب الجعفریة، قم: بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۰۶۴
• امین، محسن، أعیان الشیعة، دمشق: مطبعة ابن زیدون، ج۵۰، ص۲۹
• میرآقایی، سیدهادی، «تاملات و نکته‌هایی نویافته از زندگی فاضل بسطامی»، پایگاه بساتین اخبار المخطوطات

وابسته‌ها

• فردوس التواريخ (تاريخ ارض اقدس رضوی)
• امواج البکاء في بکاء الحسین علیه‌السلام
• سفينة النجاة: در بیان اسراری از وقایع کربلا و مصائب ائمه اطهار علیهم السلام
• آنگاه که اشک مي‌گريد: امواج البکاء في جملة من بکاء سيدالشهداء روحی له الفداء
• تحفة الرضوية
• فردوس التواریخ
• ذخیرة المعاد فی تهذیب الاخلاق و الموعظة و الارشاد
• سراج‌ المتهجدین