عینالقضات همدانی، عبدالله بن محمد
ابوالمعالی عبدالله بن محمد، عين القضات همدانى (۴۹۲-۵۲۵ق)، فقیه، حکیم، عارف و قاضی برجسته ایرانی در قرن ششم هجری بود. وی در همدان متولد شد و در جوانی به علوم متداول عصر خود در فقه، حکمت، کلام و ادب عرب تسلط یافت و بهسبب مهارت در فقه به مقام قضاوت و تدریس در همدان منصوب گردید. عینالقضاة پس از آشنایی با آثار امام محمد غزالی و سپس دیدار و ارادت به احمد غزالی، بهسوی عرفان گرایش یافت و از مریدان برجسته احمد غزالی شد. او در بیان عقاید عرفانی خود صراحتی کمنظیر داشت و همین امر موجب بدگمانی متشرعان و حسادت دشمنان گردید. سرانجام با توطئه ابوالقاسم درگزینی وزیر سلجوقی و با فتوای فقها به اتهام کفر و دعوی الوهیت، در ۳۳ سالگی در شب ۷ جمادیالآخر ۵۲۵ق در همدان به دار آویخته شد و پیکرش سوزانده شد. وی در مدت زندان در بغداد رساله مشهور «شکوی الغریب عن الأوطان إلی علماء البلدان» را به زبان عربی نگاشت. از مهمترین آثار او میتوان به کتاب «تمهیدات» و رسالههای «زبدة الحقایق» و «یزدانشناخت» اشاره کرد که از متون برجسته عرفان اسلامی به شمار میروند.
| عینالقضاة همدانی | |
|---|---|
 عینالقضاة، عبدالله بن محمد | |
| نام کامل | ابوالفضائل عبدالله بن محمد بن علی میانجی همدانی |
| نامهای دیگر | ابوالمعالی عبدالله بن محمد، قاضی همدانی، عینالقضات همدانی، میانجی همدانی |
| لقب | عینالقضاة |
| نام پدر | محمد |
| ولادت | ۴۹۲ قمری |
| محل تولد | همدان، ایران |
| محل زندگی | همدان، بغداد |
| رحلت | ۷ جمادیالآخر ۵۲۵ قمری (اعدام) |
| طول عمر | ۳۳ سال |
| دین | اسلام |
| مذهب | شافعی |
| پیشه | فقیه، قاضی، حکیم، عارف، نویسنده |
| منصب | قاضی همدان |
| اطلاعات علمی | |
| علایق پژوهشی | عرفان، فلسفه، کلام، فقه، تفسیر قرآن |
| اساتید |
|
| معاصرین | محمد غزالی (متأثر از آثار وی) |
| برخی آثار | |
ولادت
در سال 476ش، برابر با 492ق، در همدان به دنيا آمد.
ولى چون پدر و جدش از ميانه بودند، به ميانجى نيز معروف شده است. قاضى، در جوانى در زادگاه خويش به كسب علوم متداول پرداخت و بهسرعت در ادب و حكمت و كلام مايهور شد و به سبب مهارتى كه در فقه پيدا كرد، بهعنوان قاضى و مدرس منصوب گرديد و با وجود جوانى، شهرت و نفوذ فراوان پيدا كرد و همين امر باعث برانگيخته شدن حسد و رشك فقها و متكلمان شد.
تحصیلات
وى به تحصيل حكمت و عرفان و كلام و ادب عربى پرداخت و نظر به مطالعه بسيار در آثار امام محمد غزالى، معالواسطه شاگرد او نيز محسوب مىشد. احمد غزالى با آن همه عظمت مقام، در مكتوبهاى خود بدو، او را قرةالعين خطاب مىكرد. وى بيشتر اطلاعات خود را از راه تحقيق و تتبع شخصى فراهم آورد. افكار و عقايد او در عمر كوتاهش مبين كمال نبوغ اوست.
فلسفه و كلام، طبع حقيقتجوى وى را قانع نساخت و گرفتار بحرانهاى روحى شد و همين امر، او را دچار شك و شبهه كرد. پس از آشنايى با آثار امام محمد غزالى تا حدى خاطرش آرام گرفت و چندى بعد با احمد غزالى آشنا شد و به او دست ارادت داد و همانند احمد غزالى در بيان عقايد خود بىپروا بود. همين صراحت در گفتار باعث بدگمانى متشرعه شد.
عزيزالدين از مستوفيان سلاجقه با عين القضات، دوستى كامل داشت؛ از سوى ديگر عزيزالدين به دشمنى با ابوالقاسم درگزينى وزير سلطان محمود بن محمود و سلطان سنجر برخاست.
وزير اخير كه بسيارى از رجال و بزرگان علم را به حيله و تزوير نابود كرده و خود نيز در پايان به پاداش اعمال زشت خويش به دار كشيده شد، نقشه قتل عين القضات را طرح كرد و با دستهاى از عوام الناس - كه حسودان و بدخواهان عين القضات بودند - توطئه چيد و محضرى ترتيب داد و وى را به كفر و دعوى الوهيت متهم كرد و فقها نيز به قتل اين جوان دانشمند فتوى دادند، پس وى را مقيد به بغداد فرستادند. قاضى، مدتى در بغداد زندانى بود و در همين زندان رسالهى معروف «شكوى الغريب عن الأوطان الى علماء البلدان» را به زبان عربى، خطاب به علماى عصر نوشت و در آن كه مشحون از نكات عرفانى و فلسفى است، اتهاماتى را كه به وى نسبت داده بودند، رد كرد و به برخى شبهات نيز پاسخ گفت. وى را از بغداد، مجددا به همدان بازگردانيدند.
وفات
عين القضات همدانى در شب 7 جمادىالآخر 525ق، برابر با 509ش، بر در مدرسهاى كه ظاهراً محل تدريس او بود، بر دار كردند و سپس جسدش را با نفت و بوريا آتش زدند.
آثار
- تمهيدات؛
- رساله زبدة الحقايق؛
- رساله يزدانشناخت؛
- شكوى الغريب عن الأوطان الى علماء البلدان؛
- كتاب قرى العاشى الى معرفة العوران و الأعاشى؛
- تفسير حقايق القرآن (ناتمام مانده است)؛
- نزهة العشاق و نهز المشتاق؛
- نامههاى عين القضات همدانى؛
- رساله لوايح؛
- رساله اجمالى؛
- مكاتيب؛
- دفاعيات عين القضات همدانى؛
- شرح كلمات باباطاهر عريان، مسائل حكمية فى المعارف و المشاهد الربانية؛و...
وابستهها
مکاتبات خواجه احمد غزالی با عین القضاة همدانی
شکوی الغریب عن الأوطان إلی علماء البلدان
تمهیدات عین القضاة همدانی (به اهتمام زهرا عسلی)
دفاعیات و گزیده حقایق عین القضاة همدانی
شکوی الغریب: همراه رساله حقیقت مذهب
زبدة الحقایق (عینالقضات همدانی)
شرح کلمات باباطاهر العریان: مسائل حکمیة في المعارف و المشاهدات الربانیة