العقائد السلفية بأدلتها النقلیة و العقلیة

العقائد السلفية بأدلتها النقلیة و العقلیة
پدیدآوران	آل بوطامي، احمدبن حجر (نويسنده)
سال نشر	1415ق - 1994م
چاپ	1
زبان	عربی
تعداد جلد	2
کد کنگره	آ7ع7 207/5 BP
نورلایب	مطالعه و دانلود pdf

العقائد السلفیة بأدلتها النقلیة و العقلیة، اثر احمد بن حجر آل بوطامی بنعلی (1915-2002م)، مفتی سابق قطر و از نمادهای دعوت اسلامی است. این کتاب، در باب تبیین و دفاع از عقاید سلفی با استناد به دلایل نقلی و استدلالات عقلی مورد تأیید سلفیه می‌باشد. نویسنده در تمامی مباحث، سعی کرده است تا عقاید سلفیه را طبق برداشت خود، اثبات نموده و آن را صحیح و مطابق شریعت جلوه دهد.

ساختار

کتاب در دو جلد تنظیم شده که جلد اول بر توحید و اقسام توحید و مسائل مربوط به آن، تمرکز دارد و جلد دوم به مباحث نبوت، رسالت و رد شبهات مربوط به آن، اختصاص یافته است.

گزارش محتوا

این کتاب با یک تمهید آغاز می‌شود که در آن نویسنده ماجرای نوشتن این کتاب را شرح می‌دهد از جمله بیان می‌کند که تألیف این شرح را بر منظومه خود (الدرر السنیة فی عقد أهل السنة المرضیة)، در سال ١٣٥٣ق، در شهر احساء آغاز کرده است.

در مقدمه از احوال و اطوار عقیده سلفیه تا به عصر حاضر و مزایای این شرح در مقایسه با اکثر کتبی که در این موضوع تألیف شده سخن به میان آمده است. نویسنده در این مقدمه، به‌گونه‌ای از ویژگی‌ها و امتیازات شرح حاضر، سخن گفته است که محتوای کلی کتاب را نیز به خواننده ارائه می‌نماید؛ خلاصه گفتار وی در باب ویژگی‌های شرح، عبارت است از:

1. ذکر توحید ربوبیت و توحید الوهیت، افزون بر مطالبی که منظومه مؤلف مشتمل بر آن است (توحید اسماء و صفات).
2. ذکر ادله نقلی در همه مباحث و بیان ادله عقلی در اکثر مباحث.
3. تبیین برخی از خطاهایی که در کتب متأخران به مذهب سلفیه نسبت داده شده است.
4. منعقد کردن فصلی خاص برای موضوع «استواء» و ذکر آیات و احادیث پیامبر و اقوال صحابه و تابعین و مفسران و محدثان و لغویان و صوفیان در آن.
5. ذکر تفاوت‌های میان انبیا و فلاسفه و مصلحان.
6. ذکر دلایل دال بر صدق نبوت و رسالت حضرت محمد(ص) و نیاز جهان در آن برهه زمانی به بعثت وی.
7. ذکر شهادت غربیان به نبوت و رسالت حضرت محمد(ص).
8. ذکر وحی و اقسام آن و رد شبهات مربوط به وحی.
9. ذکر مفصل معجزات حضرت رسول(ص).
10. ذکر خلفا و ادله صحت خلافت ایشان و رد شبهات مخالفان.

نویسنده پس از مقدمه، مباحث خویش را با تعریف توحید و بیان مبادی علم توحید آغاز می‌کند، سپس به بحث از «اقسام توحید» ‌(توحید ربوبیت، توحید الوهیت و توحید اسماء و صفات) بر اساس دیدگاه سلفیه، می‌پردازد. در بحث توحید ربوبیت، با ذکر این نکته که «اکثریت فراگیر انسان‌ها اتفاق نظر بر وجود «رب» و بر اینکه او آفریدگار است دارند و «رب» را جز دهریه و شیوعیه انکار نمی‌کنند»، به بیان دلایل نقلی و عقلی بر وجود «رب»، پرداخته شده است. نتیجه‌گیری کلی در این بخش این است که سه فرض را می‌توان در تعلیل اصلی که جهان هستی از آن صادر شده، ارائه نمود:

1. جهان هستی از عدم صادر شده است؛
2. جهان هستی تصادفا پدید آمده است؛
3. جهان را خالقی باشد خدانام.

نویسنده، سپس با ادله محکم و متقن فرض اول و دوم را باطل نموده است؛ بنابراین تنها فرض سوم، مقتضای عقل و منطق سلیم است.

در بحث توحید الوهیت که توحید عبادت هم نامیده می‌شود، نویسنده به تعریف و توصیف عبادت و نقل اقوال در مورد آن پرداخته است. آنگاه به نقد نظر صوفیه و کسانی که تحت تأثیر آنها قرار گرفته‌اند، در مورد هدف خلقت، همت گمارده و عقیده آنان را که می‌گویند خداوند جهان هستی را به‌خاطر حضرت رسول(ص) آفریده و در این نظریه به حدیث «لولاک» تمسک می‌کنند، قول باطل و بهتان مبین دانسته است. در ادامه، به بررسی مبحث استغاثه به قبور اولیای الهی و توسل به آن، پرداخته است.

در ذیل عنوان توحید اسماء و صفات، مباحث متعدد و متنوعی مطرح شده است؛ از جمله:

1. اولین کسی که معروف است که قائل به نفی اسماء و صفات شده، جهم بن صفوان بوده است.
2. غیر از خدا و صفات ذاتی و خبری و اسماء وی، همه چیز مسبوق به نیستی و مخلوق خداوند است... جز برخی از فلاسفه همچون ارسطو، کسی قائل به قدمت جهان نیست.
3. صفات خبری، از زمره صفات ثبوتیه خداوند هستند و فراوان می‌باشند؛ مانند: استواء، عین و...

نویسنده در مورد صفت عین برای خداوند، می‌نویسد: ما این صفت را بدون هیچ‌گونه تمثیل و کیفیتی برای خدا ثابت می‌دانیم. آخرین مبحثی که نویسنده آن را در جلد اول به‌عنوان یکی از لوازم بحث قضا و قدر مطرح می‌کند، بحث رزق است. رزق یعنی آنچه عبد بالفعل از آن بهره می‌برد، خواه از حلال باشد خواه از حرام.

در جلد دوم، به مبحث نبوت و رسالت پرداخته شده و شبهات مربوط به آن، پاسخ داده شده است. این جلد با تشریح وضعیت متزلزل دینی و سیاسی جهان (اعراب، روم، فارس و هند) پیش از بعثت پیامبر آغاز می‌شود. سپس بر جامعیت و جهانی بودن رسالت محمدی به‌عنوان رحمتی برای جهانیان تأکید می‌شود.

در ادامه، نویسنده به اثبات امکان وحی و اقسام آن پرداخته و با استناد به قرآن و سنت، شبهات مستشرقان درباره ماهیت وحی را رد می‌کند. همچنین، نویسنده به مسئله حفظ قرآن کریم در مقابل تحریف اشاره می‌کند و آن را با تحریف تورات و انجیل مقایسه می‌نماید.

همچنین نویسنده در بحث دلایل صدق نبوت و معجزات، دلایل عقلی و نقلی متعددی را برای اثبات صدق پیامبر(ص) ذکر می‌کند. سپس به بیان معجزات متفاوتی که رسالت پیامبر را تأیید می‌کنند، پرداخته و میان معجزه صحیح و سحر و کهانت تمایز قائل می‌شود. قرآن کریم به‌عنوان بزرگ‌ترین معجزه و دلایل اعجاز آن تشریح شده. معجزات دیگری مانند شق القمر و اسراء و معراج نیز مورد بررسی مفصل قرار گرفته و شبهات مطرح‌شده در مورد آن‌ها رد شده است. در پایان این بخش به بشارات تورات و انجیل درباره پیامبر(ص) اشاره شده و بر ختم نبوت تأکید می‌گردد.

منابع مقاله

تمهید، مقدمه و متن کتاب.