چلکووسکی. پتر

پیتر چلکوفسکی
نام کامل	پیتر جان چلکوفسکی
نام‌های دیگر	Peter J. Chelkowski
ولادت	۱۰ ژوئیه ۱۹۳۳
محل تولد	لوبلینیتس، لهستان، لهستان
محل زندگی	نیویورک، تورین
رحلت	۲۱ اکتبر ۲۰۲۴
طول عمر	۹۱ سال
همسر	گوگا چلکوفسکی
فرزندان	مونیکا تارونی، پیتر چلکوفسکی
دین	مسیحی (کاتولیک)
پیشه	ایران‌شناس، اسلام‌شناس، تعزیه‌شناس، استاد دانشگاه
منصب	استاد ممتاز دانشگاه نیویورک، بنیانگذار مرکز مطالعات خاور نزدیک هاکوپ کورکیان
اطلاعات علمی
درجه علمی	دکتری
دانشگاه	دانشگاه تهران
علایق پژوهشی	تعزیه، تصوف، ادبیات فارسی، هنرهای نمایشی
اساتید	برنارد لوئیس آن کاترین سوینفورد لمبتون بدیع‌الزمان فروزانفر محمد معین ذبیح‌الله صفا
برخی آثار	Mirror of the Invisible World: Tales from the Khamseh of Nizami Ta`ziyeh: Ritual and Drama in Iran تعزیه نیایش و نمایش در ایران Revolution: The Art of Persuasion in the Islamic Republic of Iran Eternal Performance: Ta'ziyeh and Other Shiite Rituals

پیتر ج. چلکوفسکی (به لهستانی: Piotr Jan Chełkowski، به انگلیسی: Peter J. Chelkowski) (۱۰ ژوئیه ۱۹۳۳ – ۲۱ اکتبر ۲۰۲۴) ایران‌شناس، اسلام‌شناس و تعزیه‌شناس برجسته لهستانی-آمریکایی بود. او استاد ممتاز دانشگاه نیویورک و یکی از بنیانگذاران مرکز مطالعات خاور نزدیک هاکوپ کورکیان در این دانشگاه بود. چلکوفسکی نخستین لهستانی بود که موفق به دریافت دکترای زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران شد. او با پژوهش‌های خود درباره تعزیه (نمایش آیینی شیعیان) نقش مهمی در معرفی این هنر به جهان غرب ایفا کرد و برای ارتقای درک جهانی از اسلام و اصلاح برداشت‌های نادرست غرب از این دین و فرهنگ آن تلاش نمود.

ولادت

پیتر ج. چلکوفسکی در ۱۰ ژوئیه ۱۹۳۳ در شهر لوبلینیتس لهستان در خانواده‌ای اصیل و کاتولیک متولد شد.

تحصیلات

چلکوفسکی در سال‌های ۱۹۵۳ تا ۱۹۵۸ در رشته شرق‌شناسی در دانشگاه یاگیلونیا در کراکوف لهستان تحصیل کرد و مدرک کارشناسی ارشد خود را دریافت نمود. همزمان، در سال‌های ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۶ در مدرسه هنرهای نمایشی کراکوف نیز به تحصیل بازیگری پرداخت.

او از سال ۱۹۵۹ تا ۱۹۶۲ در مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی (SOAS) دانشگاه لندن به تحصیل ادامه داد و زیر نظر برنارد لوئیس و آن کاترین سوینفورد لمبتون به مطالعه تاریخ خاورمیانه و مطالعات اسلامی پرداخت.

در دهه ۱۹۶۰ به ایران رفت و زبان فارسی را تکمیل کرد. سپس در دانشگاه تهران به تحصیل پرداخت و در سال ۱۹۶۸ مدرک دکتری خود را در رشته زبان و ادبیات فارسی دریافت کرد. او نخستین شهروند لهستانی بود که موفق به اخذ دکتری در رشته ایران‌شناسی از دانشگاه تهران شد. اساتید او در ایران بدیع‌الزمان فروزانفر، محمد معین و ذبیح‌الله صفا بودند.

فعالیت‌ها

فعالیت‌های بشردوستانه در ایران

پس از زلزله بوئین‌زهرا در سال ۱۳۴۱ (۱۹۶۲)، چلکوفسکی داوطلبانه در سازمان خیریه CARE Mission به کار امدادرسانی پرداخت. او بیش از ۷۰ هزار مایل در روستاهای مختلف ایران سفر کرد و به ساخت مدرسه و حمام عمومی کمک نمود. در همین سفرها بود که برای نخستین بار با تعزیه آشنا شد و مجذوب این هنر گردید.

تدریس در دانشگاه نیویورک

چلکوفسکی در سال ۱۹۶۸ به عنوان پژوهشگر تاریخ فرهنگ به دانشگاه نیویورک پیوست و به مدت ۵۰ سال در این دانشگاه به تدریس اشتغال داشت. او یکی از بنیانگذاران مرکز مطالعات خاور نزدیک هاکوپ کورکیان بود و دو دوره (۱۹۷۵-۱۹۷۸ و ۱۹۸۸-۱۹۹۱) به عنوان مدیر این مرکز خدمت کرد. همچنین در سال‌های ۱۹۷۵ تا ۱۹۷۸ رئیس گروه زبان‌ها و ادبیات خاور نزدیک بود.

او جوایز متعددی از جمله جایزه «Golden Dozen» دانشگاه نیویورک را دو بار (۱۹۸۹ و ۱۹۹۶) به عنوان بهترین استاد دریافت کرد. وی همچنین استاد مدعو در دانشگاه‌های ونیز، کلمبیا، فوردهام، ترینیتی کالج هارتفورد، هاروارد، پنسیلوانیا، استنفورد، مدرسه جدید تحقیقات اجتماعی (نیو اسکول) و دانشگاه یوتا بود.

پژوهش درباره تعزیه

چلکوفسکی بزرگ‌ترین پژوهشگر غیر ایرانی تعزیه به شمار می‌رود. او در سال ۱۳۵۵ (۱۹۷۶) همایش بین‌المللی تعزیه را در جشنواره هنر شیراز برگزار کرد. مقالات این همایش در کتاب «Ta‘ziyeh: Ritual and Drama in Iran» (تعزیه: آیین و نمایش در ایران) که به کوشش او منتشر شد، گردآوری شده است. این کتاب بعدها با عنوان «تعزیه، نمایش و نیایش در ایران» به فارسی ترجمه شد.

وی در سال ۲۰۰۲ همراه با محمد غفاری، شش مجلس تعزیه را در مرکز لینکلن نیویورک به روی صحنه برد که با استقبال بی‌نظیری مواجه شد. همچنین در سال ۱۳۸۱ به عنوان مهمان افتخاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در مراسم تعزیه در کرمانشاه حضور یافت.

فعالیت‌های رسانه‌ای

چلکوفسکی میزبان ۴۶ قسمت از برنامه تلویزیونی «Sunrise Semester» در شبکه CBS بود. محبوبیت او به حدی بود که عکسش روی جلد مجله TV Guide منتشر شد و تیتر زدند: «پیتر چلکوفسکی! عاشقت هستم!»

پژوهش درباره حُسَی در ترینیداد

چلکوفسکی در دهه ۱۹۹۰ با مؤسسه اسمیتسونین همکاری کرد و مستندی با عنوان «حُسَی در ترینیداد» درباره مراسم محرم شیعیان در جزیره ترینیداد ساخت. او در مقاله‌ای با عنوان «از صحرای آفتاب‌سوخته ایران تا سواحل ترینیداد: سفر تعزیه از آسیا به کارائیب» به بررسی تحول این آیین در میان هندی‌های تبار مهاجر پرداخت.

وفات

پیتر چلکوفسکی در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۴ در شهر تورین، ایتالیا در سن ۹۱ سالگی درگذشت.

جوایز و افتخارات

- جایزه نخست انجمن ناشران دانشگاه‌های آمریکا برای کتاب «آینه جهان نادیدنی» (۱۹۷۵)

- جایزه Golden Dozen دانشگاه نیویورک (۱۹۸۹ و ۱۹۹۶)

- جایزه فارابی برای مطالعات ایرانی و اسلامی از یونسکو و آیسسکو (۲۰۱۰)

- نشان صلیب فرمانده نشان شایستگی جمهوری لهستان (۲۰۱۱)

- مدال یادبود Plus Ratio Quam Vis از دانشگاه یاگیلونیا (۲۰۲۳)

آثار

از جمله آثار پیتر چلکوفسکی:

• Mirror of the Invisible World: Tales from the Khamseh of Nizami (موزه متروپولیتن نیویورک، ۱۹۷۵) – درباره خمسه نظامی گنجوی و تصوف
• Ta‘ziyeh: Ritual and Drama in Iran (NYU Press, 1979) – مجموعه مقالات همایش بین‌المللی تعزیه
• Staging a Revolution: The Art of Persuasion in the Islamic Republic of Iran (با همکاری حمید دباشی، ۱۹۹۹)
• Eternal Performance: Ta‘ziyeh and Other Shiite Rituals (ویراستار، ۲۰۱۰)
• The Gift of Persian Culture: Its Continuity and Influence in History (ویراستار، ۲۰۱۱)
• Crafting the Intangible: Persian Literature and Mysticism (ویراستار، ۲۰۱۳)
• تعزیه، نمایش و نیایش در ایران (ترجمه داوود حاتمی، تهران: علمی و فرهنگی، ۱۳۶۷)

منابع مقاله

• Iranian Studies, Volume 57, Issue 3, July 2024, pp. 493-494
• Journal of Persianate Studies, 18, 1-2 (2025), pp. 253-257
• MESA: In Memoriam, Peter Chelkowski (1933-2024)
• NYU: Peter J. Chelkowski
• The Theatre Times: Peter J. Chelkowski: A Life of Scholarship and Cultural Exchange
• مجله بخارا: در سوگ پروفسور پیتر .ج. چلکوفسکی
• دایرةالمعارف بزرگ اسلامی: چلکوفسکی
• خبرگزاری ایکنا: «پیتر چلکووسکی»؛ از ایران‌شناسی تا ارتقای درک جهانی از اسلام

وابسته‌ها

تعزیه نیایش و نمایش در ایران