۲۰٬۴۵۲
ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات اصطلاح فلسفی | {{جعبه اطلاعات اصطلاح فلسفی | ||
| نام = تشکیک در وجود | | نام = تشکیک در وجود | ||
| خط ۲۵: | خط ۲۴: | ||
| متناظر شرقی = | | متناظر شرقی = | ||
}} | }} | ||
'''تشکیک در وجود''' اصطلاحی در [[فلسفه اسلامی]] به معنای آن است که حقیقت [[وجود]]، امری واحد، اصیل و بسیط است، اما افراد و مراتب این حقیقت واحد در شدت و ضعف، کمال و نقص، تقدم و تأخر، و غنا و فقر با یکدیگر تفاوت دارند. به عبارت دقیقتر، «ما به الاشتراک فی الوجود عین ما به الامتیاز» است. این نظریه که توسط [[صدرالمتألهین]] (ملاصدرا) به عنوان یکی از آموزههای محوری [[حکمت متعالیه]] نظاممند شد، در برابر دو دیدگاهِ «[[اشتراک لفظی]] وجود» و «[[اشتراک معنوی متواطی]]» قرار میگیرد.<ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۱، ص ۲۵۸</ref><ref>[[نهایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۷</ref><ref>[[بدایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۴</ref> ملاصدرا در تبیین نهایی خود میگوید: «اِنَّ الوجودَ طَبیعَةٌ واحِدَةٌ بَسیطَةٌ، لا اختِلافَ بَینَ آحادِها اِلّا بِالشِّدَّةِ وَ الضَّعفِ وَ الکَمالِ وَ النَّقصِ».<ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۳، ص ۴۵۳</ref><ref>[[المشاعر]]، ج۱، ص ۶۹</ref><ref>[[شرح و تعلیقه صدر المتالهین بر الهیات شفا]]، ج۲، ص ۱۰۷۲</ref> | |||
'''تشکیک در وجود''' اصطلاحی در [[فلسفه اسلامی]] به معنای آن است که حقیقت [[وجود]]، امری واحد، اصیل و بسیط است، اما افراد و مراتب این حقیقت واحد در شدت و ضعف، کمال و نقص، تقدم و تأخر، و غنا و فقر با یکدیگر تفاوت دارند. به عبارت دقیقتر، «ما به الاشتراک فی الوجود عین ما به الامتیاز» است. این نظریه که توسط [[صدرالمتألهین]] (ملاصدرا) به عنوان یکی از آموزههای محوری [[حکمت متعالیه]] نظاممند شد، در برابر دو دیدگاهِ «[[اشتراک لفظی]] وجود» و «[[اشتراک معنوی متواطی]]» قرار میگیرد.<ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۱، ص ۲۵۸</ref><ref>[[نهایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۷</ref><ref>[[بدایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۴</ref> | |||
== معناشناسی و تحلیل مفهومی == | == معناشناسی و تحلیل مفهومی == | ||
'''تشکیک''' در اصطلاح منطق و فلسفه، به تفاوت داشتن افراد یک حقیقت واحد در شدت و ضعف گفته میشود و در مقابل «[[تواطؤ]]» به کار میرود. وجه تسمیه آن به دلیل «شک» در گوینده یا مستمع نیست، بلکه بدین جهت است که افراد مختلف یک حقیقت، به یک اندازه آن حقیقت را دارا نیستند و گویی فرد شدیدتر، حقیقت را به صورت «أکید» و فرد ضعیفتر، آن را به صورت «غیر أکید» داراست.<ref>[[شرح الإشارات و التنبیهات للطوسي (مع المحاکمات)]]، ج۳، ص ۳۳</ref><ref>[[نهایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۸</ref><ref>[[بدایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۵</ref> | '''تشکیک''' در اصطلاح منطق و فلسفه، به تفاوت داشتن افراد یک حقیقت واحد در شدت و ضعف گفته میشود و در مقابل «[[تواطؤ]]» به کار میرود. وجه تسمیه آن به دلیل «شک» در گوینده یا مستمع نیست، بلکه بدین جهت است که افراد مختلف یک حقیقت، به یک اندازه آن حقیقت را دارا نیستند و گویی فرد شدیدتر، حقیقت را به صورت «أکید» و فرد ضعیفتر، آن را به صورت «غیر أکید» داراست.<ref>[[شرح الإشارات و التنبیهات للطوسي (مع المحاکمات)]]، ج۳، ص ۳۳</ref><ref>[[نهایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۸</ref><ref>[[بدایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۵</ref> | ||
«تشکیک در وجود» دارای سه رکن اصلی است: | «تشکیک در وجود» دارای سه رکن اصلی است: | ||
# '''وحدت حقیقت وجود:''' مفهوم وجود که بر تمام موجودات حمل میشود، مفهومی واحد و مشترک است. | # '''وحدت حقیقت وجود:''' مفهوم وجود که بر تمام موجودات حمل میشود، مفهومی واحد و مشترک است. | ||
# '''بساطت حقیقت وجود:''' حقیقت وجود نه از جنس و فصل تشکیل شده و نه ترکیب خارجی دارد. | # '''بساطت حقیقت وجود:''' حقیقت وجود نه از جنس و فصل تشکیل شده و نه ترکیب خارجی دارد. | ||
| خط ۴۴: | خط ۳۸: | ||
== جایگاه در نظام فلسفی == | == جایگاه در نظام فلسفی == | ||
اصل تشکیک در وجود در همهٔ شاخههای اصلی [[فلسفه اسلامی]] نقش تعیینکننده دارد: | اصل تشکیک در وجود در همهٔ شاخههای اصلی [[فلسفه اسلامی]] نقش تعیینکننده دارد: | ||
# '''[[الهیات بالمعنی الاخص]]:''' [[برهان صدیقین]] بر این پایه استوار است که «الوجود حقیقة واحدة بسیطة لا جنس لها و لا فصل لها».<ref>[[المشاعر]]، ج۱، ص ۶۸</ref><ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۶، ص ۱۴</ref><ref>[[شرح و تعلیقه صدر المتالهین بر الهیات شفا]]، ج۱، ص ۸۱</ref> همچنین صفات الهی (علم، قدرت، حیات) نیز مانند وجود، حقیقتی مشکک دارند. | # '''[[الهیات بالمعنی الاخص]]:''' [[برهان صدیقین]] بر این پایه استوار است که «الوجود حقیقة واحدة بسیطة لا جنس لها و لا فصل لها».<ref>[[المشاعر]]، ج۱، ص ۶۸</ref><ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۶، ص ۱۴</ref><ref>[[شرح و تعلیقه صدر المتالهین بر الهیات شفا]]، ج۱، ص ۸۱</ref> همچنین صفات الهی (علم، قدرت، حیات) نیز مانند وجود، حقیقتی مشکک دارند. ملاصدرا میگوید: «فالتی من الصفات... حالها بعینها حال الوجود فی ان التفاوت بین اقسامها بالشدة و الضعف و الکمال و النقص».<ref>[[شرح أصول الکافي]]، ج۳، ص ۵۸</ref><ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۶، ص ۱۱۷</ref><ref>[[تفسیر القرآن الکریم]]، ج۴، ص ۱۲۲</ref> | ||
# '''[[فلسفه اولی]] (علم به موجود بما هو موجود):''' تفاوت جوهر و عرض، علت و معلول، قوه و فعل، همگی بر اساس تشکیک در وجود تحلیل میشوند. | # '''[[فلسفه اولی]] (علم به موجود بما هو موجود):''' تفاوت جوهر و عرض، علت و معلول، قوه و فعل، همگی بر اساس تشکیک در وجود تحلیل میشوند. ملاصدرا تصریح میکند: «إنما الاختلاف بین العلة و المعلول فی أمور ثلاثة: التقدم و التأخر، و الاستغناء و الحاجة، و الوجوب و الإمکان».<ref>[[المباحث المشرقیة]]، ج۱، ص ۵۱۴</ref><ref>[[الشفاء]]، ج۲، ص ۲۷۶</ref><ref>[[المباحثات]]، ج۱، ص ۲۸۶</ref> | ||
# '''[[طبیعیات]]:''' نظریهٔ [[حرکت جوهری]] و اشتداد در جوهر بدون پذیرش تشکیک وجود قابل اثبات نیست. | # '''[[طبیعیات]]:''' نظریهٔ [[حرکت جوهری]] و اشتداد در جوهر بدون پذیرش تشکیک وجود قابل اثبات نیست. ملاصدرا میگوید: «أنّ الوجود ممّا یقبل الأشدّ و الأضعف لذاته»<ref>[[حکمة الإشراق (تعلیقه ملاصدرا)]]، ج۴، ص ۴۱۳</ref><ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۳، ص ۱۳۱</ref><ref>[[مجموعه رسائل فلسفی صدر المتألهین]]، ج۱، ص ۸۲</ref> و این مبنای وقوع حرکت در جوهر است. | ||
# '''[[نفس شناسی]]:''' تبیین مراتب سهگانهٔ نفس (نباتی، حیوانی، انسانی) و [[اتحاد عاقل و معقول]] بر اساس تشکیک وجود صورت میگیرد. «إن لماهیة واحدة أنحاء متفاوتة من الوجود بعضها مادی و بعضها مجرد... فقد علمت أن لماهیة واحدة أطواراً من الوجود».<ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۳، ص ۴۹۷</ref><ref>[[الشواهد الربوبیة]]، ج۱، ص ۹۸</ref><ref>[[رسالة في الحدوث (حدوث العالم)]]، ج۱، ص ۷۱</ref> | # '''[[نفس شناسی]]:''' تبیین مراتب سهگانهٔ نفس (نباتی، حیوانی، انسانی) و [[اتحاد عاقل و معقول]] بر اساس تشکیک وجود صورت میگیرد. «إن لماهیة واحدة أنحاء متفاوتة من الوجود بعضها مادی و بعضها مجرد... فقد علمت أن لماهیة واحدة أطواراً من الوجود».<ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۳، ص ۴۹۷</ref><ref>[[الشواهد الربوبیة]]، ج۱، ص ۹۸</ref><ref>[[رسالة في الحدوث (حدوث العالم)]]، ج۱، ص ۷۱</ref> | ||
# '''[[معادشناسی]]:''' اثبات [[معاد جسمانی]] مبتنی بر «أن طبيعة الوجود قابلة للشدة و الضعف بنفس ذاتها البسیطة»<ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۹، ص ۱۸۶</ref><ref>[[شرح بر زاد المسافر]]، ج۱، ص ۱۸</ref><ref>[[مفاتیح الغیب]]، ج۱، ص ۵۹۶</ref> و [[حرکت جوهری]] است. | # '''[[معادشناسی]]:''' اثبات [[معاد جسمانی]] مبتنی بر «أن طبيعة الوجود قابلة للشدة و الضعف بنفس ذاتها البسیطة»<ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۹، ص ۱۸۶</ref><ref>[[شرح بر زاد المسافر]]، ج۱، ص ۱۸</ref><ref>[[مفاتیح الغیب]]، ج۱، ص ۵۹۶</ref> و [[حرکت جوهری]] است. | ||
== تاریخچه و سیر تطور == | == تاریخچه و سیر تطور == | ||
# '''[[فهلویون|حکمای ایران باستان (فهلویون)]]:''' به نقل [[صدرالمتألهین]]، آنان حقیقت وجود را مانند نور حسی میدانستند که دارای مراتب شدت و ضعف است. «فذهب بعضهم إلى أن الوجود حقيقة واحدة مشككة، و هو المنسوب إلى الفهلويين من حكماء الفرس».<ref>[[بدایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۴</ref><ref>[[نهایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۸</ref><ref>[[شرح المنظومة (تعلیقات حسن زاده)]]، ج۲، ص ۱۰۵</ref> ایشان وجود را به نور حسی تشبیه میکردند که ظاهر بذاته و مظهر لغیره است.<ref>[[بدایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۴</ref><ref>[[نهایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۸</ref> | # '''[[فهلویون|حکمای ایران باستان (فهلویون)]]:''' به نقل [[صدرالمتألهین]]، آنان حقیقت وجود را مانند نور حسی میدانستند که دارای مراتب شدت و ضعف است. «فذهب بعضهم إلى أن الوجود حقيقة واحدة مشككة، و هو المنسوب إلى الفهلويين من حكماء الفرس».<ref>[[بدایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۴</ref><ref>[[نهایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۸</ref><ref>[[شرح المنظومة (تعلیقات حسن زاده)]]، ج۲، ص ۱۰۵</ref> ایشان وجود را به نور حسی تشبیه میکردند که ظاهر بذاته و مظهر لغیره است.<ref>[[بدایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۴</ref><ref>[[نهایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۸</ref> | ||
# '''[[ابن سینا]] (شیخ الرئيس):''' هرچند قول مشهور [[مشائیان]] اشتراک متواطی است، اما ابنسینا در ''[[الشفاء]]'' صراحتاً تشکیک را پذیرفته است: «فإنه و إن لم یکن الموجود جنساً و لا مقولاً بالتساوی علی ما تحته، فإنه معنی متفق فیه علی التقدیم و التأخیر».<ref>[[الشفاء]]، ج۱، ص ۳۴</ref><ref>[[المباحثات]]، ج۱، ص ۲۸۰</ref><ref>[[حکمة العین و شرحه]]، ج۱، ص ۴۷</ref> همچنین در ''[[المباحثات]]'' گفته است: «انّ الوجود فى ذوات الماهيّات لا يختلف بالنوع، بل ان كان له اختلاف، فبالتأکّد و التضعّف».<ref>[[المباحثات]]، ج۱، ص ۱۰۴</ref><ref>[[المشاعر]]، ج۱، ص ۳۶</ref><ref>[[حکمة الإشراق (تعلیقه ملاصدرا)]]، ج۲، ص ۲۵۸</ref> | # '''[[ابن سینا]] (شیخ الرئيس):''' هرچند قول مشهور [[مشائیان]] اشتراک متواطی است، اما ابنسینا در ''[[الشفاء]]'' صراحتاً تشکیک را پذیرفته است: «فإنه و إن لم یکن الموجود جنساً و لا مقولاً بالتساوی علی ما تحته، فإنه معنی متفق فیه علی التقدیم و التأخیر».<ref>[[الشفاء]]، ج۱، ص ۳۴</ref><ref>[[المباحثات]]، ج۱، ص ۲۸۰</ref><ref>[[حکمة العین و شرحه]]، ج۱، ص ۴۷</ref> همچنین در ''[[المباحثات]]'' گفته است: «انّ الوجود فى ذوات الماهيّات لا يختلف بالنوع، بل ان كان له اختلاف، فبالتأکّد و التضعّف».<ref>[[المباحثات]]، ج۱، ص ۱۰۴</ref><ref>[[المشاعر]]، ج۱، ص ۳۶</ref><ref>[[حکمة الإشراق (تعلیقه ملاصدرا)]]، ج۲، ص ۲۵۸</ref> | ||
| خط ۶۲: | خط ۵۴: | ||
== تعاریف و تقریرهای اصلی == | == تعاریف و تقریرهای اصلی == | ||
# '''تقریر [[صدرالمتألهین]] (بساطت و عینیت ما به الاشتراک و ما به الامتیاز):''' حقیقت وجود به دلیل بساطت، فاقد اجزاء ماهوی است. بنابراین تفاوت میان افراد آن نه با فصول ماهوی، بلکه با شدت و ضعف در خود حقیقت است. «فما به الافتراق عين ما به الاتفاق بحسب أصل الحقيقه، و غيره بحسب التأكد و الضعف، و التمام و النقص، و الفعل و القوه».<ref>[[حکمة الإشراق (تعلیقه ملاصدرا)]]، ج۴، ص ۴۸</ref><ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۲، ص ۶۲</ref><ref>[[الشواهد الربوبیة]]، ج۱، ص ۱۳۴</ref> | # '''تقریر [[صدرالمتألهین]] (بساطت و عینیت ما به الاشتراک و ما به الامتیاز):''' حقیقت وجود به دلیل بساطت، فاقد اجزاء ماهوی است. بنابراین تفاوت میان افراد آن نه با فصول ماهوی، بلکه با شدت و ضعف در خود حقیقت است. «فما به الافتراق عين ما به الاتفاق بحسب أصل الحقيقه، و غيره بحسب التأكد و الضعف، و التمام و النقص، و الفعل و القوه».<ref>[[حکمة الإشراق (تعلیقه ملاصدرا)]]، ج۴، ص ۴۸</ref><ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۲، ص ۶۲</ref><ref>[[الشواهد الربوبیة]]، ج۱، ص ۱۳۴</ref> | ||
# '''تقریر [[علامه طباطبایی]] (برهان انتزاع مفهوم واحد):''' از آنجا که از همهٔ مصادیق وجود میتوان یک مفهوم واحد بدیهی انتزاع کرد، پس آن مصادیق باید وحدت حقیقی داشته باشند. از سوی دیگر، این مصادیق در خارج با اوصافی چون شدت و ضعف، تقدّم و تأخر متمایز میشوند. بنابراین «الوجود حقيقة مشككة ذات مراتب مختلفة».<ref>[[نهایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۸</ref><ref>[[بدایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۵</ref><ref>[[شرح المنظومة (تعلیقات حسن زاده)]]، ج۲، ص ۱۰۵</ref> | # '''تقریر [[علامه طباطبایی]] (برهان انتزاع مفهوم واحد):''' از آنجا که از همهٔ مصادیق وجود میتوان یک مفهوم واحد بدیهی انتزاع کرد، پس آن مصادیق باید وحدت حقیقی داشته باشند. از سوی دیگر، این مصادیق در خارج با اوصافی چون شدت و ضعف، تقدّم و تأخر متمایز میشوند. بنابراین «الوجود حقيقة مشككة ذات مراتب مختلفة».<ref>[[نهایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۸</ref><ref>[[بدایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۵</ref><ref>[[شرح المنظومة (تعلیقات حسن زاده)]]، ج۲، ص ۱۰۵</ref> | ||
| خط ۶۸: | خط ۵۹: | ||
== اقسام و تقسیمات == | == اقسام و تقسیمات == | ||
[[صدرالمتألهین]] با استناد به کلمات [[ابن سینا]] و دیگران، سه قسم تشکیک را در وجود احصا میکند:<ref>[[شرح و تعلیقه صدر المتالهین بر الهیات شفا]]، ج۱، ص ۱۲۹</ref><ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۱، ص ۳۶</ref><ref>[[نهایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۸</ref> | [[صدرالمتألهین]] با استناد به کلمات [[ابن سینا]] و دیگران، سه قسم تشکیک را در وجود احصا میکند:<ref>[[شرح و تعلیقه صدر المتالهین بر الهیات شفا]]، ج۱، ص ۱۲۹</ref><ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۱، ص ۳۶</ref><ref>[[نهایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۸</ref> | ||
| خط ۷۸: | خط ۶۸: | ||
== ادله و استدلالها == | == ادله و استدلالها == | ||
# '''برهان وحدت مفهوم (برهان [[علامه طباطبایی]]):''' اگر مصادیق وجود هیچ حقیقت مشترکی نداشتند، انتزاع یک مفهوم واحد از آنها ممکن نبود. از طرفی، اگر این حقیقت مشترک در همهٔ مصادیق یکسان بود، باید همهٔ موجودات از نظر شدت و ضعف مساوی باشند که با وجدان و برهان در تناقض است. بنابراین «الوجود حقيقة مشكّكة» است.<ref>[[بدایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۶</ref><ref>[[نهایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۸</ref><ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۱، ص ۳۵</ref> | # '''برهان وحدت مفهوم (برهان [[علامه طباطبایی]]):''' اگر مصادیق وجود هیچ حقیقت مشترکی نداشتند، انتزاع یک مفهوم واحد از آنها ممکن نبود. از طرفی، اگر این حقیقت مشترک در همهٔ مصادیق یکسان بود، باید همهٔ موجودات از نظر شدت و ضعف مساوی باشند که با وجدان و برهان در تناقض است. بنابراین «الوجود حقيقة مشكّكة» است.<ref>[[بدایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۶</ref><ref>[[نهایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۸</ref><ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۱، ص ۳۵</ref> | ||
# '''برهان بساطت حقیقت وجود (برهان [[صدرالمتألهین]]):''' اگر وجود جنس و فصل داشت، میشد تفاوت افراد را به آن ارجاع داد. در حالی که «الوجود حقيقته بسيطة لا جزء له خارجا كالمادة و الصورة، و لا ماهية كالجنس و الفصل».<ref>[[حکمة الإشراق (تعلیقه ملاصدرا)]]، ج۴، ص ۴۷</ref><ref>[[المشاعر]]، ج۱، ص ۶۸</ref><ref>[[شرح المنظومة (تعلیقات حسن زاده)]]، ج۲، ص ۱۰۸</ref> از آنجا که ترکیب در حقیقت وجود راه ندارد، پس تفاوت افراد آن تنها میتواند در خود آن حقیقت به صورت شدت و ضعف باشد. این همان تشکیک است. | # '''برهان بساطت حقیقت وجود (برهان [[صدرالمتألهین]]):''' اگر وجود جنس و فصل داشت، میشد تفاوت افراد را به آن ارجاع داد. در حالی که «الوجود حقيقته بسيطة لا جزء له خارجا كالمادة و الصورة، و لا ماهية كالجنس و الفصل».<ref>[[حکمة الإشراق (تعلیقه ملاصدرا)]]، ج۴، ص ۴۷</ref><ref>[[المشاعر]]، ج۱، ص ۶۸</ref><ref>[[شرح المنظومة (تعلیقات حسن زاده)]]، ج۲، ص ۱۰۸</ref> از آنجا که ترکیب در حقیقت وجود راه ندارد، پس تفاوت افراد آن تنها میتواند در خود آن حقیقت به صورت شدت و ضعف باشد. این همان تشکیک است. | ||
| خط ۸۴: | خط ۷۳: | ||
== دیدگاههای مختلف == | == دیدگاههای مختلف == | ||
# '''[[مشائیان]] (به طور مشهور):''' قائل به اشتراک معنوی متواطی هستند. تفاوت موجودات را به عوارض یا فصول ماهوی ارجاع میدهند و اشتداد در جوهر را انکار میکنند. ولی [[ابن سینا]] مواردی از تشکیک را پذیرفته است.<ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۱، ص ۲۵۰</ref><ref>[[الشواهد الربوبیة]]، ج۱، ص ۱۳۴</ref><ref>[[شرح الهدایة الاثیریة]]، ج۱، ص ۳۵۴</ref> | # '''[[مشائیان]] (به طور مشهور):''' قائل به اشتراک معنوی متواطی هستند. تفاوت موجودات را به عوارض یا فصول ماهوی ارجاع میدهند و اشتداد در جوهر را انکار میکنند. ولی [[ابن سینا]] مواردی از تشکیک را پذیرفته است.<ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۱، ص ۲۵۰</ref><ref>[[الشواهد الربوبیة]]، ج۱، ص ۱۳۴</ref><ref>[[شرح الهدایة الاثیریة]]، ج۱، ص ۳۵۴</ref> | ||
# '''[[اشراقیان]] ([[سهروردی]]):''' تشکیک در حقیقت نور را میپذیرند، اما در وجود قائل به اعتباریت هستند. [[صدرالمتألهین]] میگوید: «و صاحب الإشراق لرأى أن الوجود أمر انتزاعي ذهني».<ref>[[الشواهد الربوبیة]]، ج۱، ص ۱۳۵</ref><ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۱، ص ۲۵۰</ref><ref>[[حکمة الإشراق (تعلیقه ملاصدرا)]]، ج۲، ص ۲۴۴</ref> | # '''[[اشراقیان]] ([[سهروردی]]):''' تشکیک در حقیقت نور را میپذیرند، اما در وجود قائل به اعتباریت هستند. [[صدرالمتألهین]] میگوید: «و صاحب الإشراق لرأى أن الوجود أمر انتزاعي ذهني».<ref>[[الشواهد الربوبیة]]، ج۱، ص ۱۳۵</ref><ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۱، ص ۲۵۰</ref><ref>[[حکمة الإشراق (تعلیقه ملاصدرا)]]، ج۲، ص ۲۴۴</ref> | ||
| خط ۹۱: | خط ۷۹: | ||
== اشکالات و نقدها و پاسخها == | == اشکالات و نقدها و پاسخها == | ||
'''اشکال اصلی متأخران:''' چگونه یک حقیقت واحد و بسیط میتواند هم شدید باشد و هم ضعیف؟ اگر شدت و ضعف از سنخ عدماند، چگونه با وجود آمیخته میشوند؟<ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۶، ص ۱۷</ref><ref>[[شرح الهدایة الاثیریة]]، ج۱، ص ۳۵۶</ref> | '''اشکال اصلی متأخران:''' چگونه یک حقیقت واحد و بسیط میتواند هم شدید باشد و هم ضعیف؟ اگر شدت و ضعف از سنخ عدماند، چگونه با وجود آمیخته میشوند؟<ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۶، ص ۱۷</ref><ref>[[شرح الهدایة الاثیریة]]، ج۱، ص ۳۵۶</ref> | ||
'''پاسخ [[صدرالمتألهین]] (مبتنی بر قاعدهٔ «[[البسیط حقیقة کل شیء]]»):''' اولاً، شدت و ضعف در وجود، به معنای ترکیب وجود از دو چیز (وجود و عدم) نیست. ثانیاً، حقیقت بسیط وجود، به گونهای است که میتواند «بذاته متقدماً و متأخراً» باشد. ثالثاً، این اشکال ناشی از خلط میان «طبیعت نوعی ماهوی» و «حقیقت تشکیکی وجود» است. در ماهیات، تفاوت افراد به فصول زائد است، اما در حقیقت وجود، «ما به الاشتراک عین ما به الامتیاز» است. | '''پاسخ [[صدرالمتألهین]] (مبتنی بر قاعدهٔ «[[البسیط حقیقة کل شیء]]»):''' اولاً، شدت و ضعف در وجود، به معنای ترکیب وجود از دو چیز (وجود و عدم) نیست. ثانیاً، حقیقت بسیط وجود، به گونهای است که میتواند «بذاته متقدماً و متأخراً» باشد. ثالثاً، این اشکال ناشی از خلط میان «طبیعت نوعی ماهوی» و «حقیقت تشکیکی وجود» است. در ماهیات، تفاوت افراد به فصول زائد است، اما در حقیقت وجود، «ما به الاشتراک عین ما به الامتیاز» است. ملاصدرا میگوید: «و این معنا من خواص حقیقة الوجود، فإنّها في نفسها ذات شؤون متفاوتة».<ref>[[شرح و تعلیقه صدر المتالهین بر الهیات شفا]]، ج۲، ص ۱۰۷۳</ref><ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۶، ص ۲۱</ref><ref>[[الشواهد الربوبیة]]، ج۱، ص ۱۳۴</ref> نقص در وجود، ناشی از معلولیت و ثانویت است، نه اینکه عدم، جزء وجود باشد: «إنما ینشأ النقص و القصور و الإمکان و نحوه من الثانویة و المعلولیة».<ref>[[المشاعر]]، ج۱، ص ۴۹</ref><ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۷، ص ۱۴۹</ref> | ||
'''اشکال دیگر (از طرف [[مشائیان]]):''' پذیرش تشکیک در وجود مستلزم آن است که [[واجبالوجود]] در رتبهٔ وجودی پایینتر از ممکن قرار گیرد یا اینکه واجبان متعددی اثبات شوند.<ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۶، ص ۶۰</ref><ref>[[شرح و تعلیقه صدر المتالهین بر الهیات شفا]]، ج۲، ص ۱۰۷۱</ref> | '''اشکال دیگر (از طرف [[مشائیان]]):''' پذیرش تشکیک در وجود مستلزم آن است که [[واجبالوجود]] در رتبهٔ وجودی پایینتر از ممکن قرار گیرد یا اینکه واجبان متعددی اثبات شوند.<ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۶، ص ۶۰</ref><ref>[[شرح و تعلیقه صدر المتالهین بر الهیات شفا]]، ج۲، ص ۱۰۷۱</ref> | ||
'''پاسخ | '''پاسخ ملاصدرا:''' «قد علمت أن أفراد الوجود بعضها أشد و بعضها أضعف كما أن بعضها أقدم من بعض بالذات».<ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۴، ص ۲۷۵</ref><ref>[[نهایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۷</ref> واجبالوجود، اشدّ و اقدم مراتب وجود است و امکان ندارد که ممکنی همردیف او یا بالاتر از او باشد. | ||
== آثار و نتایج فلسفی == | == آثار و نتایج فلسفی == | ||
# '''[[برهان صدیقین]] (تقریر ملاصدرا):''' «قد مرّ... من أنّ الوجود- كما مرّ-حقيقة بسيطة، لا جنس لها و لا فصل لها، و لا حدّ لها... فظهر أنّ واجب الوجود تمام الأشياء، و وجود الوجودات، و نور الأنوار».<ref>[[المشاعر]]، ج۱، ص ۶۸ و ۴۹</ref><ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۶، ص ۱۴</ref><ref>[[شرح و تعلیقه صدر المتالهین بر الهیات شفا]]، ج۱، ص ۸۱</ref> با اثبات تشکیک، وجود کاملترین و شدیدترین مرتبه اش، واجبالوجود است. | |||
# '''[[برهان صدیقین]] (تقریر | |||
# '''[[حرکت جوهری]]:''' تشکیک وجود مبنای اثبات «أنّ الوجود الجوهري يصحّ له الاشتداد و الکمالية»<ref>[[حکمة الإشراق (تعلیقه ملاصدرا)]]، ج۴، ص ۴۱۳</ref><ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۳، ص ۸۵</ref><ref>[[مفاتیح الغیب]]، ج۱، ص ۳۸۳</ref> است. | # '''[[حرکت جوهری]]:''' تشکیک وجود مبنای اثبات «أنّ الوجود الجوهري يصحّ له الاشتداد و الکمالية»<ref>[[حکمة الإشراق (تعلیقه ملاصدرا)]]، ج۴، ص ۴۱۳</ref><ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۳، ص ۸۵</ref><ref>[[مفاتیح الغیب]]، ج۱، ص ۳۸۳</ref> است. | ||
# '''[[اتحاد عاقل و معقول]]:''' | # '''[[اتحاد عاقل و معقول]]:''' ملاصدرا میگوید: «لا يمكن تحقيق هذه المسألة إلا بأحكام أصول... من كون الوجود هو الأصل... و أن الوجود يشتد و يضعف».<ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۳، ص ۳۷۳</ref><ref>[[شرح و تعلیقه صدر المتالهین بر الهیات شفا]]، ج۱، ص ۶۲۱</ref><ref>[[مجموعه رسائل فلسفی صدر المتألهین]]، ج۱، ص ۸۲</ref> | ||
# '''[[صفات الهی]]:''' صفات خداوند نیز مانند ذات او، شدیدترین مراتب صفات وجودیاند. «و كما ان الوجود فيه تعالى على وجه اعلى و اشرف ... فكذلك الوحدة و العلم و القدرة و الحياة».<ref>[[شرح أصول الکافي]]، ج۴، ص ۶۲</ref><ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۶، ص ۱۱۷</ref><ref>[[تفسیر القرآن الکریم]]، ج۱، ص ۴۵۳</ref> | # '''[[صفات الهی]]:''' صفات خداوند نیز مانند ذات او، شدیدترین مراتب صفات وجودیاند. «و كما ان الوجود فيه تعالى على وجه اعلى و اشرف ... فكذلك الوحدة و العلم و القدرة و الحياة».<ref>[[شرح أصول الکافي]]، ج۴، ص ۶۲</ref><ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۶، ص ۱۱۷</ref><ref>[[تفسیر القرآن الکریم]]، ج۱، ص ۴۵۳</ref> | ||
# '''[[معاد جسمانی]]:''' «الأصل الثالث: أن طبيعة الوجود قابلة للشدة و الضعف بنفس ذاتها البسيطة... و لهذا يقال إن الوجود مختلف الأنواع».<ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۹، ص ۱۸۶</ref><ref>[[شرح بر زاد المسافر]]، ج۱، ص ۱۸</ref><ref>[[مفاتیح الغیب]]، ج۱، ص ۵۹۶</ref> این قاعده اثبات میکند که بدن دنیوی با حفظ هویت شخصی، به بدن اخروی تبدیل میشود. | # '''[[معاد جسمانی]]:''' «الأصل الثالث: أن طبيعة الوجود قابلة للشدة و الضعف بنفس ذاتها البسيطة... و لهذا يقال إن الوجود مختلف الأنواع».<ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۹، ص ۱۸۶</ref><ref>[[شرح بر زاد المسافر]]، ج۱، ص ۱۸</ref><ref>[[مفاتیح الغیب]]، ج۱، ص ۵۹۶</ref> این قاعده اثبات میکند که بدن دنیوی با حفظ هویت شخصی، به بدن اخروی تبدیل میشود. | ||
== اصطلاحات مرتبط == | == اصطلاحات مرتبط == | ||
* '''[[اصالت الوجود]]:''' تشکیک وجود، نتیجهٔ مستقیم اصالت وجود است.<ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۱، ص ۲۵۰</ref><ref>[[نهایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۳</ref><ref>[[بدایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۳</ref> | * '''[[اصالت الوجود]]:''' تشکیک وجود، نتیجهٔ مستقیم اصالت وجود است.<ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۱، ص ۲۵۰</ref><ref>[[نهایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۳</ref><ref>[[بدایة الحکمة]]، ج۱، ص ۱۳</ref> | ||
* '''[[حرکت جوهری]]:''' اشتداد در جوهر، مصداق بارز تشکیک در مراتب وجودی یک شیء است.<ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۳، ص ۸۵</ref><ref>[[شرح المنظومة (تعلیقات حسن زاده)]]، ج۴، ص ۴۳۶</ref> | * '''[[حرکت جوهری]]:''' اشتداد در جوهر، مصداق بارز تشکیک در مراتب وجودی یک شیء است.<ref>[[الحکمة المتعالیة]]، ج۳، ص ۸۵</ref><ref>[[شرح المنظومة (تعلیقات حسن زاده)]]، ج۴، ص ۴۳۶</ref> | ||
| خط ۱۱۷: | خط ۱۰۲: | ||
== جدول تطبیقی دیدگاهها == | == جدول تطبیقی دیدگاهها == | ||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
|- | |- | ||
| خط ۱۹۲: | خط ۱۷۶: | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
<references /> | <references /> | ||
== منابع مقاله == | == منابع مقاله == | ||
# صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). '''الحکمة المتعالیة في الأسفار العقلیة الأربعة'''. (جلدهای ۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۸، ۹). | # صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). '''الحکمة المتعالیة في الأسفار العقلیة الأربعة'''. (جلدهای ۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۸، ۹). | ||
# ابن سینا، حسین بن عبدالله. '''الشفاء (الإلهیات)'''. (جلد ۱ و ۲). | # ابن سینا، حسین بن عبدالله. '''الشفاء (الإلهیات)'''. (جلد ۱ و ۲). | ||