عیسی بن مستفاد: تفاوت میان نسخه‌ها

'''ابوموسی عیسی بن مستفاد بجلی ضریر''' (متوفای ۲۲۰ هجری قمری)، از راویان و محدثان شیعه در قرن سوم هجری است که از دو امام معصوم — امام موسی کاظم علیه‌السلام و امام محمد جواد علیه‌السلام — روایت کرده است. مهم‌ترین اثر وی کتاب «الوصیة» است که مجموعه‌ای از احادیث درباره وصایت و خلافت بلافصل حضرت علی علیه‌السلام می‌باشد. این کتاب از «الأصول الروائیة المعتبرة» شمرده شده و علمای بزرگی چون کلینی، سید رضی و ابن طاووس به آن اعتماد کرده‌اند. در ارزیابی رجالی، وی محل بحث میان رجالیون است، اما اعتماد محدثان بزرگ به کتاب وی و ذکر او در دو قسم رجال ابن داود، نشان‌دهنده عدم وضوح ضعف وی است.

تاریخ دقیق ولادت عیسی بن مستفاد مشخص نیست، اما بر اساس شواهد تاریخی می‌توان گفت که وی در حدود سال ۱۶۰ هجری قمری حیات داشته است. از آنجا که وی از امام موسی بن جعفر (کاظم) علیه‌السلام روایت کرده و امام کاظم پس از سال ۱۴۸ هجری (شهادت امام صادق) عهده‌دار امامت شد، می‌توان یقین داشت که وی در سال ۱۶۰ هجری زنده بوده است.<ref name="wasiyat">عطار، قیس بهجت (مقدمه)، [https://noorlib.ir/book/view/91767 الوصیة [من الأصول الروائیة المعتبرة]]، مشهد مقدس: کتابخانه تخصصی امیرالمؤمنین علیه‌السلام، ۱۳۸۷ش، ص۹-۳۲</ref>

وی راوی اصلی کتاب «الوصیة» از امام کاظم علیه‌السلام است. امام کاظم در توصیف او فرمود: «تو دست برنمی‌داری مگر اینکه ریشه و آغاز علم را بجویی. به خدا سوگند که تو می‌پرسی تا به ژرف‌نگری در دین دست یابی.»<ref name="wasiyat" /><ref name="ibntavus">ابن‌طاووس، علی بن موسی، [https://noorlib.ir/book/view/975 طرف من الأنباء و المناقب]، مشهد مقدس: تاسوعا، ۱۳۷۸ش، ص۶۲-۶۳</ref>

نجاشی و دیگر رجالیون تصریح کرده‌اند که وی از امام جواد علیه‌السلام نیز روایت کرده است.<ref name="toosi" /><ref name="jلالی">حسینی جلالی، محمدحسین، [https://noorlib.ir/book/view/3273?pageNumber=245 فهرس التراث]، قم: دلیل ما، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۲۴۵</ref>

ابن داود در رجال خود به اشتباه، عیسی بن مستفاد را از اصحاب امام باقر علیه‌السلام (امام پنجم) شمرده است، در حالی که این اشتباه از عدم توصیف «ابوجعفر» به «الثانی» ناشی شده است. مامقانی و استرآبادی بر این اشتباه تذکر داده‌اند.<ref name="wasiyat" />

نجاشی در رجال خود می‌گوید: «عيسى بن المستفاد أبو موسى البجلي الضرير، روى عن أبي جعفر الثاني عليه السلام و لم يكن بذاك، له كتاب الوصية.»<ref name="jلالی" /> عبارت «لم یکن بذاک» محل بحث رجالیون است. بسیاری آن را به معنای «لیس بذاک الثقة العظیم» (آنچنان که فوق‌العاده مورد اعتماد باشد) تفسیر کرده‌اند که نوعی مدح نسبی است، نه قدح مطلق.

شیخ طوسی در الفهرست می‌گوید: «عيسى بن المستفاد له كتاب، رواه عبيد الله بن عبد الله الدهقان عنه.»<ref name="toosi" /> ایشان به جرح یا تعدیلی اشاره نکرده است.

ابن غضائری می‌گوید: «ذكر له رواياته عن موسى بن جعفر عليهما السلام. و له كتاب «الوصيّة» لا يثبت سنده. و هو في نفسه ضعيف.»<ref name="ibnghazairi">ابن‌غضائری، احمد بن حسین، [https://noorlib.ir/book/view/10012?pageNumber=81 الرجال لابن الغضائري]، به کوشش محمدرضا حسینی جلالی، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، ۱۳۸۰ش، ص۸۱</ref>

علامه حلی در خلاصة الاقوال، عیسی بن مستفاد را در قسم دوم (ضعفاء) ذکر کرده و گفته: «له كتاب الوصية لا يثبت سنده و هو في نفسه ضعيف.»<ref name="wasiyat" />

ابن داود حلی عیسی بن مستفاد را در هر دو قسم رجال خود ذکر کرده است: هم در قسم ثقات و معتمدین و هم در قسم ضعفاء. این نشان‌دهنده تردید وی در حکم قطعی درباره اوست.<ref name="ibntavus" />

مامقانی در تنقیح المقال، عیسی بن مستفاد را «ضعیف» دانسته اما تصریح کرده که وصف «ضعیف» در کتب رجال برای او ذکر نشده و تنها صدوق در یک مورد او را «ضعیف» خوانده است.<ref name="wasiyat" />

در معجم رجال الحدیث، میان «عیسی الضریر» و «عیسی الضعیف» قائل به اتحاد شده و هر دو را یک نفر دانسته، اما آن دو را از «عیسی بن المستفاد» جدا کرده است.<ref name="wasiyat" />

شوشتری به شدت با اتحاد عیسی بن مستفاد با عیسی الضریر و عیسی الضعیف مخالفت کرده و آن را خطا دانسته است.<ref name="shushtari">شوشتری، محمدتقی، [https://noorlib.ir/book/view/10015?volumeNumber=8&pageNumber=331 قاموس الرجال]، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۶۸ش، ج۸، ص۳۳۱-۳۳۴</ref>

۵. اعتماد بزرگان — اعتماد کلینی، سید رضی، ابن طاووس و دیگران بر کتاب وی، دلیل بر اعتبار نسبی آن است.

عیسی بن مستفاد پس از وفات امام کاظم علیه‌السلام و امام رضا علیه‌السلام همچنان زنده بود و سرانجام در همان سالی که امام جواد علیه‌السلام به شهادت رسید — یعنی سال ۲۲۰ هجری قمری — وفات یافت.<ref name="wasiyat" />

- ملازم امام کاظم علیه‌السلام و از اصحاب مخلص ایشان

- اهل کتمان اسرار اهل بیت — امام کاظم مطالب حساس درباره وصایت را به او گفت که نشان از امانت‌داری وی دارد