فرهنگ واژگان شاهنامه بر اساس تصحیح انتقادی دوازده فرهنگ قدیمی: تفاوت میان نسخه‌ها

'''فرهنگ واژگان شاهنامه بر اساس تصحیح انتقادی دوازده فرهنگ قدیمی''' تألیف بهمن افشانی آقاجری (متولد ۱۳۵۷ش)؛ این کتاب در دو بخش به بررسی و مقایسۀ واژه‌های شاهنامه در دوازده فرهنگ کهن فارسی و نیز ابیات پراکندۀ شاهنامه در متون نثر تا قرن هشتم و برخی متون قرن نهم می‌پردازد.

کتاب مشتمل بر مقدمه، فهرست شاهنامه‌های چاپی، فهرست فرهنگ‌های فارسی، علائم اختصاری، و دو بخش اصلی است. بخش نخست به «واژه‌نامه (ابیات شاهنامه در فرهنگ‌ها)» اختصاص دارد. بخش دوم با عنوان «شاهنامه در متون نثر» شامل زیربخش‌های «زندگی تا افسانه‌ها (چهار مقاله، بهارستان و مجمل فصیحی)»، «متون تاریخی»، «متون عرفانی و دینی»، «متون داستانی»، «شهریارنامه» و «هجویه» است. کتاب با فهرست منابع به پایان می‌رسد.

دربارۀ فردوسی و نقش او در حفظ ارزش‌ها و هویت ملی ایران، کتاب‌ها و مقالات بسیاری تألیف گردیده است. تعصبات ملی‌گرایانه نسبت به این حماسۀ شکوهمند که در طول تاریخ، ایران‌دوستان آن را متعلق به خود دانسته و دستکاری‌های بسیاری در آن کرده‌اند، همه نشان از ارزش و جایگاه رفیع این حماسۀ بزرگ ملی دارد. تلاش محققان امروز برای پالایش ابیات فردوسی و بررسی‌های محققانه از قدیم‌ترین نسخۀ ناقص دست‌نویس شاهنامه تا تصحیح‌های امروزی، دلیلی دیگر بر اهمیت روزافزون شاهنامه است. با این وجود همچنان تا رسیدن به زبان فاخر فردوسی راه درازی پیش‌رو است. یکی از راه‌های تصحیح شاهنامه، بررسی مآخذ جنبی است: داستان‌های شاهنامه در آثار دیگر، ترجمه‌ها، اختیارات شاهنامه، آثاری که مأخذ آن‌ها شاهنامه است یا با شاهنامه هم‌مأخذند، زبان پهلوی، واژه‌نامه‌ها، و بیت‌هایی از شاهنامه که برای آرایش در دیگر آثار نویسندگان آمده است.

این کتاب در دو بخش نوشته شده است. بخش نخست به «فرهنگ واژگان شاهنامه» اختصاص دارد که به دوازده فرهنگ اختصاصی شاهنامه و عمومی پرداخته و در آن تقابل نسخه‌ای صورت گرفته است. چاپ مسکو در پانوشت اساس مقایسه قرار گرفته است. فراوانی و تنوع ترکیبات و نیاز به شناخت واژه‌های مهجور باعث گردیده است که قدیم‌ترین فرهنگ‌ها واژه‌هایی از شاهنامه را در خود جای دهند. قدیم‌ترین لغت‌نامۀ بازمانده بیش از ۱۳۵ واژه شاهد مثال از شاهنامه آورده است (پس از رودکی و عنصری در رتبۀ سوم). در فرهنگ قواس حدود ۵۰ بیت، صحاح‌الفرس حدود ۱۲۴ بیت و مجموعة‌الفرس حدود ۳۰ بیت از شاهنامه آمده است. با گذر زمان نگاه به فردوسی فروغ بیشتر یافته و در فرهنگ‌های متأخر (چون جهانگیری، مجمع‌الفرس سروری و انجمن آرای ناصری) استنادها به بیش از دو هزار بیت می‌رسد. از فرهنگ‌های اختصاصی می‌توان به معجم محمد بن رضا بن محمد علوی طوسی (شریف خوان) با ۱۶۶ واژه و شاهنامه عبدالغادر بغدادی با حدود ۲۷۹۳ واژه و ترکیب اشاره کرد. نبود نسخۀ واحد مورد اعتماد، وجود نسخ گوناگون، تعصبات، نداشتن دقت علمی و استفاده از ذوق شخصی باعث گردیده است که واژه‌های مجعول و منسوب به فردوسی در فرهنگ‌ها ضبط گردد. در بخش نخست این کتاب، قدیمی‌ترین فرهنگ‌ها تا انجمن آرای ناصری مقایسه شده‌اند. بیت و واژه‌های قدیمی‌ترین فرهنگ‌ها در متن آمده و پس از آن با دیگر فرهنگ‌ها مقایسه شده است. در پایان هر بیت، چاپ مسکو در پانوشت آورده شده تا خواننده تفاوت و اختلاف یک بیت را در طول تاریخ و نسخ گوناگون فرهنگ‌ها ببیند.

بخش دوم به ابیات پراکندۀ شاهنامه در متون نثر تا قرن ۸ (و برخی کتاب‌های قرن ۹) و شهریارنامۀ عثمان مختاری و سه کتاب شرح‌حال‌گونه (چهار مقالۀ عروضی، بهارستان جامی و مجمل فصیحی) و هجویۀ فردوسی اختصاص دارد. کتاب‌های بررسی‌شده در این بخش (حدود چهل کتاب) به سه دسته تقسیم می‌شوند: کتاب‌های عرفانی، دینی و اخلاقی (از جمله: کنوزالحکمة شیخ جام، مرموزات اسدی، مرصادالعباد، مصنفات سمنانی، اسئله و اجوبه خواجه رشیدالدین فضل‌الله، انیس العشاق، تحفة الملوک، خردنامه)؛ کتاب‌های داستانی (از جمله: مرزبان‌نامۀ وراوینی، داراب‌نامه، حمزه‌نامه، سندبادنامه، روضة العقول، جوامع الحکایات، فرائد السلوک)؛ کتاب‌های تاریخی (که بیشترین ابیات را دارد، از جمله: مجمل التواریخ، تاریخ طبرستان، راحة‌الصدور، تاریخ یمینی، تاریخ جهانگشای جوینی، تجزبة الامصار، سمط العلی، جامع التواریخ، مواهب الهی، تاریخ بناکتی، تاریخ‌نامۀ هرات، الاوامر العلایه، تاریخ گزیده، مجمع الانساب، ظفرنامه شنب غازانی، زبدة التواریخ حافظ ابرو، ذیل جامع التواریخ، تاریخ سلاطین کرت، ظفرنامه، مطلع السعدین). در بررسی و نقل ابیات تلاش شده است که نسخه بدل‌های ابیات موجود در پانوشت متون (همچون بخش واژه‌نامه و فرهنگ‌ها) در پانوشت این کتاب ذکر گردد تا محققان با اختلاف ابیات بیشتر آشنا شوند. در پایان نیز با شاهنامۀ چاپ مسکو مقایسه شده است.<ref>[https://literaturelib.com/books/13702 ر.ک.پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات]</ref>