روضه پنجم از خلد برین (در تاریخ مغول): تفاوت میان نسخه‌ها

'''خلد برین: روضۀ پنجم از روضات هشت‌گانه (در تاریخ مغول)''' تألیف محمد یوسف واله اصفهانی قزوینی (متولد 988 ق)، تصحیح میر هاشم محدث؛ این کتاب جلد پنجم از تاریخ عمومی بزرگ «خلد برین» است که در عصر صفوی (سال 1078 ق) تألیف شده و به تاریخ چنگیزخان مغول و خاندان او می‌پردازد. مؤلف که از دیوان‌سالاران و ادیبان عهد صفوی و برادر میرزا طاهر وحید قزوینی بود، در این اثر—که ساختاری هشت روضه‌ای دارد—با استفاده از مشاهدات شخصی، شنیده‌ها و منابع درباری، رویدادهای تاریخی را معمولاً بر اساس سال‌های هجری قمری و با آغاز سال نو شرح داده است. گرچه واله از ذکر دقیق مآخذ خودداری کرده و جانب‌دارانه از صفویه و قزلباشان دفاع می‌کند، ولی اثر او به دلیل ثبت جزئیات رویدادها، ذکر احوال امیران، سادات، علما و هنرمندان، و نیز نثری نسبتاً پیچیده و آمیخته به شعر، از منابع مهم تاریخ‌نگاری صفوی به شمار می‌رود.

خلد برین: روضۀ پنجم از روضات هشت‌گانه (در تاریخ مغول) تألیف محمد یوسف واله اصفهانی قزوینی، بخشی از یک تاریخ عمومی مفصل است که در دوره صفویه نوشته شده است. مؤلف، که برادر میرزا طاهر وحید قزوینی (مورخ مشهور عصر شاه عباس دوم) و از دیوان‌سالاران با سابقه بود، در سال ۱۰۷۸ قمری نگارش این اثر را به پایان رساند. کتاب اصلی «خلد برین» در هشت بخش (روضه) و یک خاتمه تنظیم شده بود: از تاریخ پیامبران و پادشاهان پیش از اسلام (روضه اول) تا تاریخ کامل سلسله صفویه (روضه هشتم). روضه پنجم—که این کتاب حاضر همان است—به تاریخ چنگیزخان و خاندان مغول اختصاص دارد.

واله اصفهانی در تدوین اثرش از منابع پیشین مانند عالم‌آرای عباسی، صفوة‌الصفا، نفحات‌الانس، حبیب‌السیر و احسن‌التواریخ بهره برده، اما به رسم آن دوران، اغلب از ذکر صریح مآخذ خودداری کرده که این امر مورد انتقاد برخی محققان قرار گرفته است. با این وجود، ارزش کتاب به دلیل ثبت جزئیات رویدادها—به ویژه برای دوره‌های نزدیک به زمان مؤلف—و نیز توجه به ثبت احوال شخصیت‌های فرهنگی و اجتماعی (امیران، سادات، علما، هنرمندان) کم‌نظیر است. مؤلف با توجه به موقعیت دیوانی خود و دسترسی به اسناد و گزارش‌های درباری، وقایع را با دقت نسبتاً بالایی روایت می‌کند، هرچند که در مواضع خود جانبدار صفویان و نیروهای قزلباش است.

روش تألیف کتاب به این صورت است که رویدادها ذیل سال‌های هجری قمری—و گاه با ذکر نام ترکی سال—و معمولاً با شروع فصل بهار و عید نوروز شرح داده شده‌اند. در این جلد (روضه پنجم)، تاریخ مغول از ظهور چنگیزخان به بعد با ترتیب زمانی دنبال می‌شود. نثر کتاب، با توجه به ذوق ادبی مؤلف (که خود شاعر و تخلص‌اش «واله» بود)، کمی پیچیده و مصنوع است و در جای‌جای آن اشعار خود شاعر یا دیگران نیز آمده است. این تصحیح که توسط میر هاشم محدث انجام شده، با ارائه تعلیقات و توضیحات لازم، متن کهن را برای پژوهشگران تاریخ ایران به ویژه دوره مغول و صفوی قابل استفاده‌تر ساخته است. کتاب خلدبرین به عنوان یکی از مهم‌ترین تواریخ عصر صفوی، هم برای بررسی تاریخ سیاسی و هم برای پژوهش در تاریخ اجتماعی و فرهنگی آن دوران منبعی ارزشمند محسوب می‌شود.<ref>[https://literaturelib.com/books/1807 ر.ک.پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات]</ref>